Kerstliedjes

Als u iemand vraagt om de eerste regel van ‘Komt allen tezamen’ te zingen weet u meteen of hij protestant of katholiek is. Zingt hij namelijk: ‘Komt allen tezamen, jubelend van vreugde’ is hij protestant. Zingt hij ‘Wij komen tezamen, onder ‘t sterrenblinken’, is hij roomskatholiek, zeker als hij ook nog eens met Adeste fideles en venite adoremus op de proppen komt. Dezelfde test kunt u uitvoeren met het laatste couplet van ‘Nu zijt wellekome’. Wijzen uit het Oosten (prot) – D’heilige drie Koon’gen (r.k.). Ook bij het universele ‘Stille Nacht’ gaan beide christelijke confessies na de ‘heilige nacht’ uiteen in: Davids Zoon, lang verwacht (prot) – Alles slaapt, sluimert zacht (r.k.).

Ook denken wij vaak dat veel kerstliedjes ‘oud’ zijn, en soms is dat juist, maar nog veel vaker misleiden wij onszelf, of laten wij ons misleiden. Veel van die kerstliederen verschijnen pas voor het eerst in druk in de 19de eeuw met de vermelding trad. (= traditioneel kerstlied), of Oud Vlaamsch Kerstlied. U moet echter niet verbaasd zijn, als ze niet veel ouder zijn dan de 18de eeuw, of zelfs gewoon 19de eeuws. Ik behandel hieronder enkele van de bekenste voorbeelden.

Chr. Quix (1825) weet te melden hoe in de Münsterkirche te Aken in de 13de eeuw dit lied reeds gezongen werd: Nun siet uns willekomen, hero Kerst, zong men dan. Hoe hij aan die kennis komt en of dat lied iets te maken heeft met ons lied (d.w.z. of net zo klonk als ons ‘Nu zijt wellekome’) vermeldt hij niet. Dat laatste is zeer onwaarschijnlijk, want wij weten namelijk met zekerheid, dat het in de Middeleeuwen in onze contreien gebruikelijk was om tijdens de Kerstmis een welkomstgroet te brengen aan de nieuwgeboren Heer, inderdaad in bovenstaande trant of bijv. zo: Syt Wellecome, heere Christ / want ghy onser alder Heere bist. (14de eeuwse toevoeging aan een 10de eeuws evangelieboek). Op grond van bijgeschreven muzieknoten kan een melodie van gregoriaanse kleur (wrsch. dorisch) worden gereconstrueerd, die echter niet veel van doen heeft met de ons bekende. Pas in de 16de eeuws duiken anonieme vier-stemmige zettingen op van een melodie, die wel erg verwant is aan de ons bekende melodie. Hier vindt u een PDF-bestand met een modern-genoteerde anonieme 16de-eeuwse zetting (tenminste, dat stond er toch boven bij mij): Lekker parallel zingen (heel zuiver!) en dan naar het einde toe de bewegingen...: niet zo moeilijk en prachtig voor de kerstmis, bij voorkeur a capella... "Onze" melodie verschijnt in druk 1605 (Leysenboeck der Catholycken) en daarna ook in Hymni ofte Loff-sangen (1615) het eerste officieel goedgekeurde, maar nooit in gebruik genomen, gezangboek van de Nederlandse Hervormde Kerk. Het lied zoals wij het kennen dateert dus uit de 17de eeuw en is qua tekst en melodie overgenomen uit Salomon Theodotus’ bundel met de mooie titel: Paradys der gheestelycke en kerckelycke lof-sangen (1621, ('s-Hertogenbosch). Eén couplet is in het Liedboek weggelaten (Christe Kyrieleison) en naast kleine tekstmoderniseringen heeft men de boven reeds genoemde wijziging van ‘de heilige drie koningen’ in ‘wijzen uit het Oosten’ uit de bundel van 1938 overgenomen. Gelukkig heeft men de laatste regel (was: Ontferm u Heer) weer in z'n oorspronkelijke staat herstelt, nl. kyrieleis. Dan snap je tenminste waarom men zo'n lied een leis noemt... Om de middeleeuwse sfeer ook in de spelling te proeven, ziehier een meer oorspronkelijke versie:

Het meest bekende kerstlied aller tijden Stille Nacht, Heilige Nacht stamt uit 1818 en is geschreven door de Oostenrijkse kapelaan Joseph Mohr. Het verhaal gaat, dat het orgel in de Sankt-Nikolaus-Kirche (Oberndorf) vlak voor kerst was uitgevallen vanwege een lek in het dak. Dus moest men zich wat behelpen. Gelukkig was er een kerkkoor en kon de onderwijzer-koster-organist (Franz Gruber) behoorlijk gitaar spelen. Op 24 december kreeg hij de tekst van Stille Nacht van de kapelaan en zette zich aan het werk. Hij bedacht een twee-stemmige melodie voor tenor en bas. Het geheel kon eenvoudig begeleid worden met enkele gitaarakkoorden. Tijdens de nachtmis vond de première plaats. Gruber speelde gitaar en zong de bas, kapelaan Mohr nam de tenorpartij voor zijn rekening en het parochiekoor zong de herhaling van de slotregels van elk couplet. De zegetocht kon beginnen. ‘t Schijnt trouwens dat er bij het overschrijven een fout in de melodie is geslopen. De voorlaatste regel (u weet wel, waar je zo verschrikkelijk hoog moet opeens) zou verkeerd gekopieerd zijn vanuit de sopraansleutel en zou eigenlijk een terts lager gezongen moeten worden. De oorspronkelijk partituur is verloren gegaan en de vraag blijft of het hele verhaal niet een legende is van de categorie: Se non è vero, è ben trovato.

Het was een typisch rooms kerstlied: romantisch, suikerzoet: holder Knabe im lockigem Haar. Niets voor protestanten dus, ware het niet, dat de heer J. IJserinkhuijsen rond 1900 vond dat zijn Evangelisch-Luthers zangkoor (hij was tenor) eens wat nieuws te zingen moest krijgen. Hij schreef een ‘Nederlands lied op de melodie van het Duitse “Stille Nacht, heilige Nacht”, waarvan de tekst op de eerste regel na weinig gemeen heeft met het Oostenrijkse origineel (wat niet wil zeggen, dat de kwaliteit veel beter is). Via de bundels van H.W.S., Woensel Kooy en Johannes de Heer werd het ook een protestantse klassieker. Incontournable bleek, toen het Liedboek voor de Kerken het niet wilde opnemen. Het moest en zou er in. De Gereformeerde Kerken dreigden er mee uit het project te stappen, omdat hun achterban het nooit zouden accepteren als het niet in het multi-kerkelijke Liedboek zou zijn opgenomen.

Dit lied lijkt heerlijk oud, en is sinds enkele decennia doorgedrongen tot de top 10 van Nederlandse kerstliederen. Toch is het veel jonger dan menigeen denkt. Het klink namelijk wel mooi ‘naïef’, deze rondedans van de zingende en spelenden herders, zo archaïsch en arcadisch. Het werd echter pas in mei 1948 voor het eerst gepubliceerd in de bundel Tafelrede en andere gedichten door H.L. Prenen. Het is dan ook van zijn hand. Harry Prenen was dichter, schrijver en goede vriend van Godfried Bomans. De officiële titel luidde: Rondeau der herders. In december van hetzelfde jaar verscheen het – met een verbeterd refrein – met muziek. De ondertitel luidde nu: Catalaans Kerstlied. Nederlandse tekst H.L. Prenen. Begeleiding Jan Mul. (Wegens copyright-kwestie heb ik de tekst van dit lied van mijn website moeten verwijderen. Maar hier staat het ook...)

De melodie is inderdaad oud en is vooral bekend vanuit 17de -18de eeuwse orgelsuites met Noels van Daquin, Balbastre en Dandrieu. Het lied heet dan: Quand le sauveur Jésus Christ… of Bon Joseph, écoutez moi… Een Catalaans (of in elk geval: Spaans) origineel blijkt inderdaad te bestaan: El Desembre congelat, zij het dat Harry Prenen zich vrij ten opzichte van dit origineel beweegt (gelukkig, zou ik zeggen). De motieven van dit lied (herders, fluiten, trommels, dierenvrede, spontaan bloeiende natuur) getuigen in elk geval zowel van bijbelkennis als van enig gevoel voor laat-Middeleeuwse kerstbeleving. En zeg nou zelf: de voorstelling van spontaan in bloeien uitbarstende bomen midden in de winternacht etc. ‘heeft’ wel iets. Hoe beroemd dit lied is, en hoe geseculariseerd onze samenleving, blijkt uit deze versie, opgetekend uit de mond van een kleuter, die zong, vermeld bij Aarts en Van Etten (zie onder).

Ook dit populaire Nederlandse kerstlied wordt vaak ouder geschat dan het is. Het werd voor het eerst gepubliceerd door de gebroeders Alberdingk Thijm in hun bundel Oude en nieuwere kerstliederen (1852). Heel instructief is wat C.J. Aarts en M.C. van Etten in hun boekje over de oorsprong van dit kerstlied melden. Een bloemlezing:

- ‘Al is de tekst hier en daar ook wat ver-Thijmd, toch ligt over ‘t geheel (tekst en muziek) nog iets van dat kinderlijk-blije, iets wat het volk direct aanspreekt en blijft pakken.’ (E. Bruning, 1934)

- ‘Oud-Nederlandsch kerstlied uit de 17de eeuw, dat in de vorige eeuw door de arme kinderen te Utrecht langs de straat werd gezongen.’ (G. van Ravenzwaaij in Com nu met sang (1942) = citaat van de toelichting van J.Alberdingk Thijm (z.o.)

- ‘Zoals uit verschillende gebruikte woorden (“vernamen” in de tweede strofe en “bevalen” in de derde) blijkt, stamt het al uit de middeleeuwen.’ (Ed. van Eeden, 1992)

Vreemd is dan wel dat van dit hele lied geen spoor te bekennen is vóór 1852, het jaar waarin de gebroeders Alberdingk Thijm hun bloemlezing met kerstliedjes uitgaven. Misschien werd ‘dit schoone oude lied’ wel zoals J.A. Alberdingk Thijm schreef ‘met Kerstmis door de arme kinderen te Utrecht langs de straat gezongen’, maar evengoed verzon hij dit verhaal als rookgordijn voor een pastiche. Kenner Michel van der Plas (biografie: Vader Thijm, 1995) vermoedt dat J.A.Alberdingk Thijm de eigenlijke schrijver is van de tekst, waarin hij zijn uiterste best heeft gedaan om de ‘volkstoon’ te treffen. Met succes blijkbaar! De melodieën in de bloemlezing uit 1852 werden, voor zover ze niet te achterhalen waren, door broer Lambert gecomponeerd. Dus…

N.B.: in couplet 3 staat wel degelijk dat de herders hun schaapjes aan de engelen ter weiden bevalen en niet: te weiden. ‘bevalen’ = verl. tijd van ‘aanbevelen’ en ‘ter weiden’ = op de weide.

Geraadpleegde bronnen: Compendium bij het Liedboek voor de Kerken (1977) en C.J. Aarts en M.C. van Etten, Komt allen tezamen, oude en nieuwe kerstliedjes in hun oorspronkelijke versie, 1999)