kerk, seks en huwelijk

Kerk, seks en huwelijk

Het burgerlijk huwelijk, ‘Europa’s meest geslaagde exportproduct’ (P. Berger), lijkt nu ook in Europa zelf aan een comeback bezig. Sprak men 30 jaar geleden nog smalend over het ‘boterbriefje’, vandaag staan zelfs homokoppels in de rij om officieel te huwen. Wat is dat toch met dat huwelijk en hoe zit dat met het trouwen in de kerk. Enkele opmerkingen.

de priester bij het bruidsbed

Wist u dat tot ver in de Middeleeuwen je helemaal niet in de kerk trouwde. De priester kwam naar het huis van de bruidegom. Daar besprenkelde hij het bruidsbed met wijwater (opdat het huwelijk vruchtbaar zij). Met de huwelijkssluiting op zich had dit niets te maken, dat was de taak van de vader van het meisje. Hij legde de hand van zijn dochter in die van de bruidegom (naturlijk nadat de nodige schikkingen getroffen waren). Een groot feest volgde, waarna op het gewijde bruidsbed de consummatie van het huwelijk plaatsvond middels de ‘bijslaap’, zoals men dat toen zo mooi noemde. Verliep die voorspoedig, was het huwelijk een feit.

wederzijdse toestemming

Vanaf de 12^de eeuw gaat de kerk zich om allerlei redenen nadrukkelijker met het huwelijjk bemoeien en dat heeft gevolgen. Zo komt er een aspect naar voren dat voordien wat in het ongewisse was gelaten: de wederzijde toestemming (de ‘consensus’) van bruid en bruidegom. Hierdoor personaliseerde het huwelijk (het werd meer dan een transactie) en werd de rechtsgrond van het huwelijk verbreed: naast de geslachtsdaad waren nu ook de trouwbeloften een conditio sine qua non. Sinds het concilie van Trente (16^de eeuw) moest deze wederzijdse toestemming zelfs publiekelijk gegeven worden, ten overstaan van een priester in het bijzijn van getuigen.

de successtory van het huwelijk

Vervolgens is dit huwelijk uitgebouwd tot een maatschappelijk instelling, waardoor ‘het verkeer der geslachten’ werd geregeld (te grondig op sommige punten en met blinde vlekken op andere, maar die grammofoonplaat kennen we nu wel). Het heeft zonder veel problemen de Napoleontische secularisatie overleefd en als de burgerlijke middenklasse de waarde van het gezinsleven begint te ontdekken (inclusief de eigen waarde van ‘het kind’ - niet enkel als arbeidskracht of garant voor de overerving van het bezit) wordt dit hèt huwelijksmodel bij uitstek. Pas in de jaren 1960 krijgt het concurrentie van alternatieve relatievormen, die echter opvallend vaak na verloop van tijd in de richting van een huwelijk evolueren. Overigens kun je die ontwikkeling ook andersom lezen: Het huwelijk is de alternatieve vormen halfweg tegemoet gekomen door een versoepeling van de huwelijkswetgeving (eenvoudige ontbindbaarheid, openstelling voor seksueel gelijkgerichte partners etc).

menselijke seksualiteit

van paringsdrift...

Niets drijft de mens van nature tot het huwelijk. Biologisch gezien merkt de mens alleen maar - ik zeg het expres wat plat - dat op een zekere leeftijd de hormonen gaan opspelen zodat hij op zoek gaat naar iemand (meestal) van het andere geslacht om seks te hebben. Deze seksuele aandrang – pardingsdrift, zo houden biologen ons voor - dient tot voorplanting. De beloning (prikkel) is genot. Dàt leert ons de natuur, de rest is cultuur.

Inderdaad: de rest is cultuur, toegevoegde waarde. Daar gaat het dus om. In die rest zal het typisch menselijke blijken (of juist niet), want de mens is het enige levende wezen dat van nature cultuur nodig heeft om zichzelf te zijn. Hij mist wat de dieren van nature gegeven is: een dwingend systeem van instincten die het paringsgedrag organiseren en reguleren (zie verder de natuurdocumentaires op uw TV).

... tot taal der liefde

Een beetje zichzelf (en dus de ander!) respecterend mens zal niet toelaten dat lichamelijke begeerte alléén zijn seksueel gedrag zou bepalen. Hij is zich ervan bewust (door de cultuur/traditie waarin hij groot geworden is) dat hij zijn driftleven in bepaalde banen zal moeten leiden. Doet hij het niet, dan zal de stroom al snel buiten z’n oevers treden. Het resultaat kunt u op het internet bekijken.

Een beetje zichzelf (en de ander) respecterend mens ontkènt zijn natuurlijke aandriften natuurlijk ook niet. Dat is de fout van het verleden geweest. Seks is op zich een natuurlijke zaak en daar is dus niets mis mee. Een humaan mens zal met zijn geest de natuur zo willen besturen dat die natuurlijke aandriften tot hun recht kunnen komen, terwijl de schadelijke neveneffecten worden ingetoomd. Dat is de hoge roeping van de mens op alle terreinen van het leven. Niet dus de natuur onderdrukken, maar door zijn geestkracht zodanig in cultuur brengen, dat zij haar natuurlijke doelgerichtheid kan vervullen (= vruchtdragen). En voeg ik toe - wie weet - gaat zo de natuur nog wel een levensdoel dienen, dat de biologische ‘basis’ overstijgt. Wie zou immers ooit verzonnen kunnen hebben dat uit blinde paringsdrift een sublieme taal zou ontstaan, die uitdrukt wat in geen andere taal goed te zeggen is: ‘Ik hou van u...’

het huwelijk herontdekt

In een lange weg van trial and error heeft Europa voor de menselijke seksualiteit dus het instituut van het huwelijk uitgevonden (of ‘ontdekt=). Twee mensen vertrouwen zich in vrijheid aan elkaar toe, ziel en lichaam. Die gemeenschap vindt haar uitdrukking en bezegeling in de geslachtsgemeenschap, die daarmee exclusief is. Binnen dit culturele verband wordt seks meer dan paren om kinderen te verwekken (of genot), terwijl die natuurlijke elementen er wel degelijk bij blijven horen: Het huwelijk is immers ook de natuurlijke habitat voor het nageslacht. Kinderen kunnen er basisvertrouwen opbouwen en krijgen de tijd om het leven te leren.

Ik besef dat ik een ideaalbeeld schets, maar een mens moet - juist in een gebroken werkelijkheid - blijven dromen, anders wordt het leven een nachtmerrie. Trouwens: Als het huwelijk altijd met de mens is meegegroeid - zie boven- waarom zou dat in de 21^ste eeuw dan niet kunnen? Enkele elementen wil ik tot slot nog eens voor het voetlicht halen (met dank aan: Herwig Arts, Waarom nog huwen en Wim ter Horst, Liefhebben is een kunst).

1. het huwelijk en het bedrijven der liefde

De liefde bedrijven is zoveel meer dan seks alleen. In onze samenleving is er juist op dit punt sprake van een blikvernauwing met dramatische gevolgen, een blinde vlek van formaat. De liefde beoefenen doe je door actief de ander, die je gevonden hebt, te blijven zoeken. In die zin kun je de hele dag de liefde beoefenen, op alle terreinen van het leven en met alles wat in je is en niet alleen met je geslachtsorganen in bed. Seks is daarvan de onvervangbare totaalbeleving, maar je bedrijft de liefde dus minstens evenzeer in wat je samen doet, in terloopse dingen, een aanraking, een blik, kleine symbolen en rituelen (die vaak niemand anders snapt, omdat ze verworteld zijn in een samen opgebouwde betekeniswereld). Kortom: de liefde inoefenen doe je door te co-existeren, samen door het leven gaan. Trouwens: Co-itus bekent letterlijk: samen op weg gegaan zijn.

De mens is van nature een sociaal wezen. Hij leeft in een constant evoluerend netwerk van relaties: van intieme vriendschappen tot oppervlakkige contacten. Door te huwen verschieten alle relaties binnen dat netwerk van kleur. Het zijn nu - letterlijk - allemaal buitenechtelijke relaties geworden. Ze moeten dus opnieuw bepaald worden. Iedereen kent dit verschijnsel, toch wordt er weinig bewust mee omgegaan. Niet alleen de ouders krijgen een andere plaats in het netwerk, ook de vrienden van vroeger worden ‘op een andere wijze’ vrienden als men huwt. Het huwelijk is namelijk zowel een open als een gesloten gemeenschap. Dat betekent dat (het welzijn van) de partner - ook als die lijfelijk afwezig is - altijd een rol zal spelen in contacten en vriendschappen. Waar de grens ligt tussen wat exclusief tot ‘de echt’ behoort en wat buiten-echtelijk gedeeld kan worden is een heel persoonlijke zaak en betreft waarachtig niet alleen de seksualiteit.

Huwen verandert niet alleen je sociale ik, maar ook je kern-identiteit. Een ander maakt daar voortaan deel van uit. Dat is iets zeer ingrijpends. Ook bij het verlies van die andere mens blijft het ik erdoor gedefinieerd. Dat mag wat abstract klinken, maar wie een levensgezel verloren heeft, weet hoezeer dat - zelfs fysiek - waar is. Deze verandering in de ‘ik’-beleving heeft als voornaam effect dat het affectieve zwaartepunt van het leven verlegd wordt buiten het eigen ik, ex-centrisch wordt. Het komt mede te liggen bij die ander en later - als ze gegeven worden - ook bij de kinderen. Hierdoor wordt dat eigen ik niet armer, maar rijker. Een mens leeft immers niet voor zichzelf alleen. Het kenmerk van dit ex-centrisme is dat alles nu niet meer draait om het allereigenste ego, maar om iets anders. Dit ‘uitgaan van het ik naar de ander’ met de verlegging van het affectieve zwaartepunt van het leven is misschien wel het geheim van een gelukkig huwelijk. Het moment dat de ander als een satelliet om mijn ik moet gaan draaien, is in elk geval de doodssteek voor ieder huwelijk.

Net als voor de kerk geldt voor het huwelijk: Niet alles wat zich huwelijk noemt, is het; en soms is wat zich geen huwelijk noemt, het toch. Mochten echter twee mensen tot zo’n huwelijk kunnen besluiten dan heb ik de neiging om ‘Lof zij de Heer’ te roepen en de gelukwensen van God aan het bruidspaar over te maken.