Veni Emmanuel, zingend op weg naar Kerst

Een lied ontvreemd

In het klooster zingt men al vele eeuwen elke avond ten besluite van het avondgebed (de vespers) de lofzang van Maria, of het ‘Magnificat’. Zoals gebruikelijk in de katholieke liturgie wordt deze lofzang ingeleid met een passend gebed, variërend volgens de tijd van het kerkelijk jaar: de zogeheten ‘antifoon’. Hierdoor krijgt eenzelfde gezang elke keer toch net weer een andere kleur.

De antifonen van het Magnificat uit de week voor Kerst zijn bijzonder fraai en dat is eigenlijk ook wel logisch, want zo vlak voor Kerstmis is valt de lofzang van Maria op z’n plaats en kan de verwachting van de gemeente aan die van Maria worden gespiegeld (of omgekeerd, als u dat liever leest). Deze 7 antifonen staan bekend als de ‘grote antifonen’, of de ‘O-antifonen’. Deze laatste titel hebben zij gekregen omdat elke antifoon begint met de aanroeping van de nieuwgeboren Heer met een andere naam/titel, voorafgegaan door de uitroep ‘O’. De zeven messiastitels zijn alle uit oudtestamentische schriftgedeelten afgeleid.

In het Liedboek is een strofische bewerking van deze O-antifonen opgenomen van de hand van Willem Barnard: gezang 125, een lied dat zich – niet in het minst door de mooie melodie – in een redelijke populariteit mag verheugen. De suggestie dat de melodie in wezen zou teruggaan op een echte middeleeuwse melodie lijkt mij een staaltje typisch 19^de eeuwse nostalgie.

Heel aardig is dat Barnard zelf achteraf niet zo gelukkig was met deze strofische versie van de O-antifonen èn zijn bewerking ervan. Ter gelegenheid van de uitgave van zijn ‘Verzamelde Liederen’ heeft hij een nieuwe versie aangeboden. Tegelijk legt hij in een uitgebreide voetnoot hiervan verantwoording af, tevens zijn eigen toelichting in het Compendium bij gezang 125 aanvullend en corrigerend. In deze voetnoot meldt hij hoe hij pas nadat het liedboek was verschenen er achter is gekomen hoe het nou precies zat met die O-antifonen.Ook bekloeg hij zich dat hij zo slaafs zijn Engelse  ‘Vorlage’ was gevolgd, waardoor eigenlijk het typische karakter van de O-antifonen onnodig veel geweld was aangedaan. Niet alleen waren de zeven titels gecomprimeerd in vijf strofen, maar ook was daardoor de volgorde van de titels omgedraaid. Hij schrijft daarover (Verzamelde liederen, p. 413).

“Bij nader inzien leek het mij gewenst de tekst van de latijnse woorden nauwkeuriger te volgen, in de klassieke rangschikking, dus beginnend bij Sapientia en besluitend met Emmanuel. Wel heb ik de inmiddels bekend geworden liedvorm en de melodie gerespecteerd. Deze tekst komt dus, wat mij betreft, in de plaats van lied 125 uit het liedboek voor de kerken. In de hier aangeboden versie is het persistente veni veni (o kom), waarmee elke strofe begon, losgelaten. Ook het wees blij van het keervers heb ik vervangen. Het gaude(te) van de adventszondag moet voor mijn oor met verblijd u worden vertaald, niet met wees blij ! En het bleek mij niet mogelijk aan de latijnse tekst enig recht te laten wedervaren, wanneer elke strofe zou moeten beginnen met dat o kom !. Ik heb dat dan ook naar het rerfrein verplaatst en het werkwoord ‘verblijden’ (…) in de laatste regel gezet. Het al te ‘blatende’ van het refrein zoals het nu in het liedboek voor de kerken staat is daarmee vermeden.”

Om u de kans te geven oud en nieuw te vergelijken: hierbij de ‘verbeterde’ tekst van gezang 125 uit het liedboek voor de kerken. Ik heb voor het gemak de bron(bijbel)tekst erbij aangegeven. Kunt u ook daarvan de context reconstrueren en u verbazen over de bijbelkennis en het bijbelgebruik van degenen die ons zijn voorgegaan in gebed en geloof. Het woordspel (omgekeerd acrostychon) met de beginletters van de zeven messiastitels resulteert in de Latijnse zin Ero cras (morgen zal Ik er zijn), maar dat wist u ongetwijfeld al wel. En indien niet, weet u het nu.

naar “Veni veni Emmanuel”

Antifonen van het ‘Magnificat in de vespers van de week voor Kerstmis.

Guillaume van der Graft (ps. Willem Barnard): Verzamelde liederen, nr. 191

melodie: ‘O kom, o kom Immanuel’ (Thomas Helmore, 1854) Liedboek voor de kerken, gezang 125

17/12   Sapientia [Spreuken 8:1-16]

Op aarde plant het kwaad zich voort,

de waanzin voert het hoogste woord,

het zaad verdort, de oogst wordt schraal,

o wijsheid, daal als vruchtbare taal!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

18/12   Adonai [Deuteronomium 10: 17-21]

Verlichte wolk en lopend vuur,

zo waart gij eens op aarde hier,

die onze Heer en Meester zijt,

zie neer en kom in majesteit!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

19/12   Radix Jesse [Jesaja 11:1-10]

Ja kom, gij wortel Isaï,

verlos ons van de tirannie,

van alle goden dezer eeuw,

o, Herder, sla de boze leeuw!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

20/12   Clavis David [Jesaja 22:20-22]

Ontsluit, gij die de sleutel zijt,

die opendoet en niemand sluit,

het huis van dood en duisternis

waarin uw volk gekluisterd is!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

21/12   Oriens [Maleachi 4:1-3]

Daag op, o grote dageraad,

licht aan, wij zijn ten einde raad,

verjaag de nacht van onze nood

en maak uw toekomst rozerood!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

22/12   Rex Gentium [Jeremia 10:6-7]

Koning der volken, heers alom

en, eerste van de aarde, kom!

Gij hoeksteen, maak ons samen één,

verzamel allen om u heen!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!

23/12   Emmanuel [Jesaja 7:14] 

Zegen het volk dat vrede wil,

maak Israël gerust en stil,

wees uw belofte, neem ons aan,

Emmanuel, bewijs uw naam!

O kom, ja, kom, Emmanuel!

Verblijd uw volk, uw Israël!