|
|
Waarom
protestantisme past bij een postmoderne tijd
 Het "post-modernisme"
bestaat niet. Het is immers precies de basisstelling van de vader
van het post-modernisme (J.F. Lyotard, 1924-1998) dat de 'postmoderniteit'
een 'toestand' is waarin we ons bevinden, nadat al die
prachtige en idealistische "grote verhalen"
van de Verlichting (liberalisme, marxisme, maar hetzelfde geldt
ook voor het christendom) niet bleken te brengen wat ze beloofd
hadden. Ja sterker nog (erger nog!): In naam van precies deze
idealen en visioenen zijn honderdduizenden geslachtofferd, omdat
zij de realisering van het ideaal in de weg stonden, dan wel niet
mee wilden werken, denken of doen. Dit is de betekenis van de
uitspraak dat "het einde van de grote verhalen" is
aangebroken.De reeds genoemde franse filosoof Lyotard heeft
voor mij eens en voor goed bewezen dat de eenheidsdroom (die bij
de grote verhalen van het Westen hoort) wezenlijk terroristisch is, omdat zij het andere (gedachte, idee, ding,
droom) dat niet te herleiden is tot het ene verbiedt, het bestaan
ontzegt, kwalificeert als slecht. En niet slechts het andere: ook de ander kan zij slechts accepteren als die zich laat
herleiden tot dezelfde als ik, zich laat absoberen in een wij...
In deze aandacht
voor 'het andere', en wel met name voor 'dat waarin het andere
zich onderscheidt', waarin zij 'verschilt' is
naar mijn gevoel de differentiefilosofie van Lyotard zeer verwant
aan de Joodse filosofie van bijvoorbeeld Emmanuel Levinas... en
ook absoluut niet on-bijbels.
De bijbel
is namelijk niet een boek met een eenduidige monolithische
boodchap. Neen: de bijbel is een meervoudig boek met
vele tendenzen, richtingen en boodschappen. Om precies te zijn:
de bijbel bestaat uit 66 verschillende boeken, die niet
te herleiden zijn tot één dogmatiek, één meta-vertelling. En
de goddelijke keuze voor dit absurde bron-boek van geloof is het
grootst mogelijke protest tegen het machtsdenken van de eenheid.
Daarom dat de protestantse theologie (die zich als geen ander in
de wereld van het christelijk denken wil baseren op de bijbel en
de bijbel alléén (sola scriptura) niet anders kan zijn
dan zeer divers: een differentie-theologie.
Enkel zo'n
theologie die het uit durft te houden in die diversiteit en dus
wil staan in de enorme spanningen die dat oproept kan zich 'bijbelse
theologie' noemen. En inderdaad, het is waar: leven in meervoud
is niet simpel: differentie-filosofie is een stuk complexer dan
eenheidsfilosofie; theologie die de verschillen aanscherpt is
buitengewoon lastig, .... net zoals de profeten lastposten en
dissidenten waren, omdat ze telkens weer terugriepen naar het
onopgeefbare oer-gebeuren van de Joodse religie, wanneer koningen
en machthebbers en anderen het tot een 'systeem' probeerden om te
vormen om het hanteerbaar te maken: een religieus-politiek-economisch
geheel. Maar zonder zo'n diferentie-theologie
zullen we de 21ste eeuw wel halen, maar niet meer bereiken.
Het
protestantisme in de 16de eeuw was (vanuit een bepaalde hoek
beschouwd) een protest tegen het machtsblok van de Rooms-katholieke
kerk, die in combine met de keizer één rijk, één vorst, één
God en één kerk kende. Luther dacht over
bepaalde zaken (en eigenlijk waren het er helemaal niet zoveel!) andersen
hij weigerde zich te conformeren aan het gangbare eenheidsverhaal.
Dat ging hem niet zo makkelijk af. Het heeft hem zeker 10 jaar
gekost voor hij zijn andere visie, d.w.z. zijn anders
lezen van de bijbel, durfde vol te houden tegen heel dat
machtsblok van kerk en keizer in. Maar zo zei hij tijdens de
beslissende confrontatie: Hier sta ik, ik kan niet anders
(Zo precies heeft hij het nooit gezegd, maar het geeft wel
nauwkeurig weer hoe hij daar stond).
Daarmee is de ene
heilige kerk in het Westen uiteengebroken in verschillende
kerken. Een eeuw van godsdienstoorlogen (met uitlopers
naar onze tijd) was het gevolg. Zo eenvoudig laat een eeuwenoud
machtsblok zich niet onderuithalen! Maar het is gebeurd. Een
diversifiëring van het geloof en de godsdienst was het gevolg.
Het begin m.a.w. van de (post)moderne tijd. Dat het
protestantisme zelf ook weer verstarde en een machtsfactor werd
doet niet af aan de waarheid van deze stelling. Ten bewijze: de andersgelovigen
in de protestantse traditie hebben Luthers reformatie voortdurend
herhaald: Eens het ene roomse kerkelijke lichaam gebroken, volgde
er breuk op breuk. De protestantse wereld is zodoende principieel
een bont geheel van zeer verschillende groepen, kerken,
genootschappen en secten. Je kunt dat betreuren (de eenheidsdroom
is zeer aanlokkelijk), maar het is wel zo. En ik stel voor om de
zaak om te draaien en juist deze gebrokenheid en veelzinnigheid
te beschouwen als een kenmerk van het ware. In plaats van de
verloren eenheid (Was die er trouwens ooit echt? Is ook de
Middeleeuwse roomse traditie niet pluriformer dan zij zelf later
waar wilde hebben?) nostalgisch te betreuren kunnen we immers de
gewonnen diversiteit bejubelen. Geen mens is gelijk aan een ander;
hoe zou de godsdienst dan uniform kunnen zijn?
Tenslotte een
kleine bijbelse meditatie over Handelingen 2 om
bovenstaande gedachten nog eens te toetsen op hun bijbelse
grondslag.
De
oergebeurtenis van de kerkgeschiedenis is Pinksteren. De
uitstorting van de Geest van Jezus doet de geschiedenis van Jezus
doorgaan, ook na zijn dood. Zijn lichaam op aarde wordt de 'kerk'
om het wat massief te stellen. Als wij nauwkeurig het bijbelse
verslag lezen van dit gebeuren (Handelingen 2) dan vallen ons in
dit verband een paar zaken op.
-
De 'Geest'
wordt uitgestort niet op één (soort) mens, maar op alle
mensen zo staat er. De gave om de taal van God te
spreken, gesymboliseerd in de 'tongen' die werden gezien
(van vuur) en de 'tongen' die werden gehoord (= talen) is
niet beperkt tot één mens (Petrus ofzo) neen: de tongen
als van vuur verdeelden zich royaal en zetten
zich op ieder van hen, zo lezen wij. En
vandaaruit wandelt het goddelijk woord naar alle volkeren.
Geen middelpuntzoekende beweging in het boek Handelingen
dus, maar een middelpuntvliedendkracht,
Jeruzalem, Judea, Samaria, tot de einden der aarde...
opdat de aarde vol worde van de geest van Christus met
allemaal verschillende mensen, die allemaal in
hun eigen taal(letterlijk: de taal waarin zij
geboren zijn!) het geheim van dood en leven, het mysterie
van kruis en opstanding, ondergang die tot nieuw leven
leidt... te horen krijgen... Let wel: zij worden niet
één-talig, met één projekt: koekoek-eenzang, één
pot nat, allemaal hetzelfde, uniform... neen: de beweging
verloopt precies andersom: de ene geest verdeelt
zich over alle volken.
-
Dat kan dus
nooit goed gaan! Zoveel verschillende mensen, zoveel
verschillende talen, zoveel verschillende culturen,
zoveel verschilende volken: al die strijdigheden,
tegenstellingen: Wat een enorme diaspora... dat is toch
een niet uit te houden spanning. Zo'n beweging krijg je
nooit op één lijn, nooit de neuzen allemaal dezelfde
kant op. En inderdaad: De 'aanknopingen' (een geliefde
term van Lyotard) aan het ene Jezus-gebeuren zijn dan ook
meteen al zo divers, dat er binnen de korste keren een
conflict is, een concilie nodig... op het nippertje wordt
de inboedel nog gered..., maar oost staat tegenover west,
Jood tegen heiden, slaaf tegen vrije... man.. vrouw...
Dat kan niet in de hand gehouden worden, hoezeer Paulus
het ook probeert.. Dat moet wel verstrooid raken over de
hele aarde... als zaad in de wind.
Vanuit Jeruzalem
begint de Christusbeweging, middelpuntvliedend (vanuit het
middelpunt, dat wel), uiteenbrekend als het zonlicht in alle
kleuren van de regenboog.Zo'n beweging zal niet onder controle te
houden zal zijn, hoezeer het ook is geprobeerd.. want als eenheid
macht maakt, dan zal differentiëring wel zwakte maken,
machteloos.
Wie zei ook
al weer, dat het evangelie des kruises een aanstoot, een
dwaasheid was en ook iets van: het zwakke Gods, dat sterker is
dan de mensen...?
De
verscheidenheid is het wonder van de levensgeest. Dat die
verscheidenheid niet tot chaos en dat die verschillen niet tot on-verschilligheid
hoeven te leiden is iets wat een gelovige gelooft, maar wat hij
nooit hard zal kunnen maken.
Lezer, het ga u
wel!
|
