De geest van Calvijn

   

Home
Up
De geest van Calvijn
Calvijn geniet
Predestinatie
Calvijn humanist
Boeken over Calvijn
Casper en Hobbes
brief van Calvijn

SELDERHUIS, Herman J.(red.): Calvijn Handboek.. Uitgeverij Kok, Kampen 2008, 653 pagina’s, ISBN 9789043514361.

BALKE, Willem, VAN 'T SPIJKER en KLOK, Jan C. (red.):.Johannes Calvijn. Zijn leven, zijn werk. Uitgeverij Kok, Kampen 2008, 415 pagina’s, ISBN 9789043515757.

 

2009 is een bijzonder jaar. Niet alleen wordt alom herdacht dat Charles Darwin twee eeuwen geleden geboren werd, er is ook speciale belangstelling voor de vijfhonderdste geboortedag van Johannes Calvijn (1509-1564). Ook al zal misschien niet iedereen het hiermee eens zijn, maar de laatstgenoemde verdient zeker zoveel aandacht als de eerste, want Calvijn heeft op zijn manier de loop van de geschiedenis mede beïnvloed. Zonder het kerk- en geloofstype dat zich op hem beroept, zou bijv. de geschiedenis van de Nederlanden anders zijn verlopen en de ontwikkeling van de “Nieuwe Wereld” (Verenigde Staten) minder godsdienstig gekleurd (Founding Fathers, Pilgrim Fathers, geestelijke nazaten van Calvijn). Nu is niet alles wat zich op Calvijn beroept, ook echt calvinistisch en vice versa. En veel van wat wij gemakshalve maar aan Calvijn toeschrijven, moet in werkelijkheid geschreven worden op het conto van een groep hervormingsgezinde, meestal academisch en humanistisch geschoolde theologen, die actief waren in Frankrijk, de Elzas (m.n. Straatsburg) en de Zwitserse vrijsteden. De individuele geloofsvorm, sterk woord-geöriënteerd, erg gefascineerd door de waarheid en de zuiverheid, die heeft Calvijn hier aangetroffen. Zelfs de vormgeving hiervan in het hervormde of gereformeerde kerktype, is niet uniek aan Calvijn toe te schrijven, al speelde hij op dit punt wel een doorslaggevende en creatieve rol. Dit kerktype kenmerkt zich door een platte organisatie, vaak presbyteriaal (vergadering van ‘oudsten’ of ‘ouderlingen’), allergisch voor alles wat ‘van bovenaf opgelegd wordt’, gericht op de woordverkondiging en de onderwerping van alle terreinen des levens aan Gods wil. De bepalende rol van de ‘dienaar des Woords’ in zulke gemeenschappen, hoewel in theorie niet verheven boven die van eender welke andere ambstdrager, maar in de praktijk dominant, is zonder meer Calvijns. In het beroemde “consistoire de Genève” zetelden alle predikanten en oudsten (door de stadsraad aangeduid overigens), maar het beleid werd daar niet bepaald, maar in de “Vénérable compagnie des Pasteurs”. Afin dit terzijde. Van dit geloofs- en kerktype bestaan overigens conservatieve en progressieve varianten, die echter godsdienstpsychologisch broer en zus zijn.

Maar hiermee is nog niet alles over Calvijn gezegd. In een eindeloze reeks brieven (men schat: 5.000, waarvan ruim 1.200 bewaard) correspondeerde hij met theologen, kerkleiders, prinsen en prinsessen (in Frankrijk niet te onderschatten: Marguerite de Navarre, zus van de Franse Koning; haar nicht: Renée de Ferrare) en vluchtelingengemeenten of gemeenten “onder het kruis” (clandestien). Hij steunde, corrigeerde, bemoedigde, gaf raad èn hielp metterdaad waar hij maar kon: Vanaf het midden van de 16de eeuw kwam men van heinde en verre naar Genève om aan de academie aldaar te studeren (ook uit Vlaanderen: Petrus Datheen, Marnix van St. Aldegonde) en Genève zond haar zonen uit over heel Europa, ja zelfs tot in Latijns Amerika toe. Daarnaast preekte hij elke week op zondagochtend (Nieuwe Testament), en in de namiddag (de Psalmen). Door de week kwam het Oude Testament aan bod en dat vijftien jaar aan een stuk (van 1549 tot zijn dood in 1564): over het Oude Testament alleen al 2000 preken, en allemaal in lectio continua: Een jaar lang Job, vijftien maanden Deuteronomium enzovoorts. Ze zijn opgetekend in steno en in de 19de eeuw – deels – uitgegeven; heel veel is vandaag dus nog naleesbaar. En dan heb ik het nog niet over Calvijn’s handboek voor de christelijke leer, begonnen als een eenvoudige catechismus in 1537, eindigend als een driedelige encyclopedie: de Institutie van de christelijke Religie.

 

Het lijkt me dus een goede zaak dat Calvijn eens in het zonnetje wordt gezet, al was het alleen maar om een aantal hardnekkige misverstanden op te ruimen. Niet alles wat zich op Calvijn beroept is Calvijns en niet alles wat Calvijn heeft gezegd is door de calvinisten serieus genomen. En nee, Calvijn heeft geen kinderen op de brandstapel verbrand omdat ze ongehoorzaam waren, en ja, Calvijn hield van lekker eten en wijn, maar met mate, want drie gangen was ook wel genoeg in plaats van acht.

In de aanloop naar de herdenking van Calvijn’s vijfhonderdste geboortejaar heeft in het Nederlands taalgebied vooral het Instituut voor Reformatie-onderzoek (Apeldoorn) zich verdienstelijk gemaakt. De directeur van dit instituut, prof.dr. Herman Selderhuis, moet bijna net zo hard gewerkt hebben als Calvijn (die probeerde elke dag een uur extra te werken, d.w.z. zichzelf te dwingen met nog minder (nacht-)rust toe te komen dan waar het lichaam om schreeuwt). Selderhuis werkt mee aan talloze manifestaties, geeft interviews, houdt lezingen, organiseert tentoonstellingen, schrijft boeken en artikelen in verzamelbundels etc…. Hij was reeds in Antwerpen, en hij komt nog naar Brussel. Het boek met de sobere, oerdegelijke titel: Calvijn. Handboek is van deze publicatiedrift de wetenschappelijke vrucht. In deze door Selderhuis geredigeerde bundel is ongeveer alles verzameld wat het modern wetenschappelijk onderzoek over deze kerkhervormer heeft opgeleverd in de afgelopen decennia. Selderhuis heeft hiervoor maar liefst 52 autoriteiten uit de hele wereld kunnen strikken. Ieder mag schrijven over dat stuk van het Calvijn-onderzoek, waarin hij of zij gespecialiseerd is. Naast de naam van Selderhuis zelf, komen wij zo de namen tegen van Karin Maag (directeur Henry Meeter center of Calvin Studies, Michigan)  William G. Naphy (auteur van een grondleggende studie over het Genève in Calvijn’s tijd), Wilhelm Neuser (em. hoogleraar, Münster), Irena Backus (hoogleraar Reformatiegeschiedenis in Genève), Barbara Pitkin (Stanford univ. California), Wim Janse (VU Amsterdam, Calvijn heeft zijn visie op het Avondmaal verschillende keren grondig bijgesteld in de loop van zijn leven), Robert Kingdon (kenner en uitgever van de notulen van het consistoire van Genève uit Calvijn’s tijd), Johannes D. Witvliet (Calvin theological seminary, Grand Rapids), Elsie Anne Mckee (Princeton), en dan heb ik nog maar degenen eruit gehaald, wier namen ik toevallig ken.

Zo worden in ruim 60 artikelen alle facetten van het leven, het werk, de geschriften, de theologische opvattingen, inclusief de receptie en doorwerking ervan belicht. De bundel is thematisch van opzet en verschijnt tegelijk in het Duits, Engels en Italiaans. Onvermijdelijk is de overlap tussen verschillende artikelen, wat ten dele veroorzaakt wordt door de mijns inziens niet geheel geslaagde opzet van het boek. Als men een rubriek “Theologische verbanden” opneemt in het biografische gedeelte, dan is een verdubbeling onvermijdelijk als men in de afdeling over het werk van Calvijn “thema’s” hieruit naar voren haalt en deels komt hetzelfde dan nogmaals terug in de afdeling over de doorwerking en receptie van Calvijn. Deze zwakte is eigen aan handboeken, maar is in zekere zin ook een pluspunt, want het is wel elke keer een andere auteur die hetzelfde belicht èn vanuit een andere invalshoek.

De aandachtige lezer kan dan zelf vaststellen dat ook nu nog, hoewel  het onderzoek veel wetenschappelijker verloopt dan vroeger (toen was het vaak apologetisch pro- of contra), de opvattingen over wat Calvijn nu precies geleerd heeft over precaire onderwerpen zoals tucht, predestinatie, de verhouding kerk en politieke, nog steeds uit elkaar lopen. En dat lijkt me een goede zaak. Ook na het Calvijnjaar is er nog werk aan de winkel.

Voor geïnteresseerde leken, die een handboek zonder plaatjes niet zien zitten is er (naast Selderhuis’ populariserende biografie, Calvijn. een mens en de prachtig uitgegeven editie Calvijn en de Nederlanden (met een mooie bijdrage over de zuidelijke Nederlanden van dr. Guido Marnef)) een rijk geïllustreerd boek op de markt gebracht met de titel Johannes Calvijn, zijn leven en werk, geredigeerd door Willem Balke, Jan. C. Klok en Willem van ’t Spijker. Laatstgenoemde (em. hoogleraar kerkgeschiedenis te Apeldoorn) heeft in dit boek de doorlopende tekst geschreven, bestaande uit een biografie van Calvijn en een beknopt overzicht van zijn theologie. Dit doorlopende verhaal wordt geregeld onderbroken door interessante excursen, die de lezer meer achtergrond verschaffen. Ook bij deze uitgave is de redactie erin geslaagd om eminente Calvijn-onderzoekers (internationaal, deels dezelfde als in het Handboek) bij de uitgave te betrekken. Deze keer dus niet om een artikel voor een bloedserieus handboek te schrijven, maar om een excurs te schrijven over belangrijke thema’s rond zijn persoon en werk. Zo schrijft Oliver Millet (Parijs) over de brief van Calvijn aan de Franse koning, en de eerste druk van de institutie; F. Higman (Genève) over Calvijn als satiricus (niet voor de poes, zeker de jeugdige Calvijn!). W. Balke neemt een hele reeks excursen voor zijn rekening, waarin steeds een specifiek thema wordt behandeld (Calvijn en de slavernij, het avondmaal, de Psalmen, de visio Dei etc…). Ook in dit boek leveren Belgische Calvijnkenners een bijdrage: E. Braekman schrijft over Idelette de Bure, Calvijn’s vrouwe en J.-F. Gilmont over de bibliotheek van Calvijn. Dit boek is zorgvuldig gelayout en voorzien van talrijke illustraties, zowel bekende afbeeldingen uit diverse musea en bibliotheken, als afbeeldingen uit privé bezit.

Samenvattend is dit het beeld dat uit beide uitgaven naar voren komt: Calvijn was een man die voluit leefde in de vroeg-moderne tijd, een leergierig, veelzijdig en grondig gevormde man, die z’n actieve carrière begon voluit ingebed in de Renaissance. Het bijbels humanisme heeft in Frankrijk in zijn jongelingsjaren hoge toppen gescheerd en bijna de hele Franse kerk meegenomen in een langzame hervorming van binnenuit. Hadden niet enkele radicale Zwitsers (en nu heb ik het niet over Calvijn, want dat was een Fransman en het was ‘voor zijnen tijd’) de zaak doen escaleren (Affaire des Placards, 1534-1535), zou de geschiedenis misschien anders verlopen zijn. De koning van Frankrijk, totdantoe niet onwelwillend schrok terug van dit soort extremistische geluiden en verordineerde rust en kerkelijke gehoorzaamheid. Veel hervormingsgezinden moesten vluchten. Calvijn hoort tot degenen die Frankrijk verlaten hebben èn die door de studie van de Heilige Schrift (in de grondtalen), de bezinning op de kerkvaders, geïnspireerd door Luther, maar beslist niet Luther alléén, voor de reformatie van de kerk werden gewonnen. Aan de verharding van de posities (“je kiest of voor Rome of voor Genève”, kort door de bocht gezegd) heeft Calvijn door z’n onbuigzaamheid en rechtlijnigheid (hij zelf noemde dat zijn eerlijkheid en trouw aan God) wel degelijk mede gewerkt. Zelf vluchteling voor z’n geloof, riep hij z’n landgenoten op om ook zo radicaal te kiezen, op straffe van verlies van de ziel. Tegelijk bood hij in en vanuit Genève onderdak (letterlijk en spiritueel) aan al die ontheemden die door hun geloofskeuze op aarde geen ‘aardse schuilplaats’ meer hadden. Zo oefende hij een wereldwijde invloed uit, die zich vandaag nog laat gelden. Ik vermoed na lezing van deze beide boeken dat hij zich – het spijt me voor de Europeanen – vandaag de dag meer zou herkennen in de Amerikaanse (meer ‘evangelische’) variant van het protestantisme dan in de liberale kerken van Europa. Wel zou hij de eersten kapittelen omtrent hun gebrek aan visie voor de eenheid van de kerk (Voor Calvijn is het geloof in de kerk als het ene ondeelbare lichaam van Christus wezenlijk en hoort het lijden aan het gebrek aan eenheid tot de geestesgesteldheid van een echte evangelische christen); de laatstgenoemden zou hij echter streng de les lezen vanwege hun libertinisme in leer en leven.

 

                                                                                                                        Dick Wursten

 

links

//500jaarcalvijn.nl (site van Instituut voor reformatie onderzoek)

//calvijn09.be (Belgische site)

 

biografie:

Margriet Gosker: //500jaarcalvijn.nl/index.php?paginaID=35

Dick Wursten: //dick.wursten.be/calvijn_bio.htm

This site was last updated
 November, 2018