lundi, 16 novembre 2009

Geschiedenis van het kerkgebouw van de

Protestantse kerk, Bexstraat 13, te Antwerpen

Hieronder volgt voor geïnteresseerden een uittreksel uit het boek "Bewaar het Pand", dat ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van het kerkgebouw aan de Bexstraat, nr 13 werd geschreven door dhr. A. de Raaf (met enkele aanvullingen van later datum, dw).

Het beschrijft hoe de protestantse gemeente van de Kommekensstraat (in het Schipperskwartier) verhuisde naar de huidige plaats: Bexstraat nr. 13, alwaar met veel steun uit binnen- en buitenland een prachtige kerk werd gebouwd in een geslaagde neo-romaanse stijl, door de bekende architect Josef Hertogs (o.a. ook mede-ontwerper van de Inno aan de Meir en de Joodse synagoge aan de Bouwmeesterstraat).

Het boek (dat naast tekst ook vele illustraties bevat, waaronder zeldzame foto's en protretten) is nog steeds verkrijgbaar bij de verantwoordelijken van de kerk.

1893. De gemeente vergadert nog steeds in de oude kapel in de Kommekensstraat. Nu vindt men het "een bouwvallig lokaal, slecht gelegen; een plaats waar de stem van de predikant dikwijls overtroffen wordt door de geluiden van de omgeving". Verlangend wordt uitgezien naar een mogelijkheid van een waardiger onderkomen voor de gemeente. In de hierna nog nader geciteerde algemene oproep om financiële bijdragen voor een nieuw kerkgebouw van mei 1893, schrijven Ds. EGGENSTEIN en Baron Ph. PRISSE, lid van het Comiteit van beheer van de BCZK, hierover o.m.:

"Sedert de laatste jaren echter is die buurt (het Schipperskwartier), door het vermenigvuldigen van kroegen, danshuizen, enz., hoogst belemmerend en nadelig geworden voor het doel van onze arbeid, en de kapel zelve is zo bouwvallig, dat zij niet dan met grote kosten in enigszins goede staat zou kunnen gebracht worden."

Het Comiteit van beheer wordt overtuigd van de noodzaak van verbetering. In de vergadering van de Kerkcommissie van 27 januari 1892 is Baron Ph. PRISSE aanwezig. Uitvoerig spreekt men in deze vergadering over het door de Baron de commissie voorgelegde plan voor de bouw van een nieuwe kapel.⁽¹⁾ Als er grond is, mag gebouwd worden. De op 31 maart 1879 gestichte Tweede Duitse Evangelische Gemeente te Antwerpen heeft voor het bouwen van een kerk, die de naam Christuskirche krijgt, een pastorie en een kosterswoning op een zeer geschikte plaats, nl. in de Bexstraat, een uitgestrekt terrein met een oppervlakte van 1.437 m²kunnen kopen. Het bestuur van die gemeente biedt een deel van dit perceel grond, groot 265 m² op de hoek Bexstraat-Florisstraat, op billijke voorwaarden ter overneming aan. Het Comiteit van beheer laat deze gelegenheid niet ongebruikt voorbijgaan. Het koopt het aangeboden perceel op naam van de v.z.w. Eglise Chrétienne missionaire belge, met de opbrengst van de verkoop van de kapel in de Kommekensstraat, welk pand per 1 september 1893 moet worden opgeleverd. De architect Jos. HERTOGS, ook ontwerper van de naburige Christuskircheen bijgebouwen van genoemde Duitse gemeente⁽²⁾, krijgt opdracht met spoed een kerkgebouw te ontwerpen. De totale bouwprijs, niet inbegrepen de kosten van het terrein en de inrichting, wordt geraamd op 28.000 fr. Hiervoor is onmiddellijk beschikbaar 10.000 fr. Maar de bouwkas is dan ook "zo goed als ledig". Om de beschikking te krijgen over het voor de realisering van een "eenvoudige kapel" benodigde bedrag, wordt in mei 1893 op ruime schaal een algemene oproep om steun verzonden. De geadresseerden lezen daarin o.m.:

"De gemeente heeft iets gedaan, maar zij bestaat bijna geheel uit geringen naar de wereld en kan met de beste wil slechts weinig doen. Het Comiteit van beheer onzer ZENDINGSKERK heeft daarom, na rijp beraad en nauwgezet onderzoek, de ondergetekenden, beiden leden van genoemd Comiteit, gemachtigd een beroep te doen op de milddadigheid van onze vrienden en geloofsgenoten in binnen- en buitenland. - Inzonderheid is onze hoop gevestigd op Nederland, dat meer dan drie eeuwen geleden voor een groot deel het licht en de predikers van het zuivere Evangelie uit Vlaams België ontving, terwijl in onze tijd Hollandse schippers en zeelieden, bij hun tijdelijk verblijf in Antwerpen, bijna elke zondag in groter of kleiner getal de prediking van Gods Woord in onze kapel bijwonen, hun zieken door de voorganger van onze gemeente de troost van het Evangelie wordt aangeboden en hun doden door hem worden ten grave geleid. Vooral bij heersende ziekten wordt dit zeer gewaardeerd. Dit geeft ons dan ook enige vrijmoedigheid in de Heer, om door deze regels met de bede tot u te komen ons door uw geldelijke medewerking de volvoering van ons bouwplan mogelijk te maken en ons een of meer zilveren of gouden bouwstenen toe te zenden."

Voorts worden redakteurs en uitgevers van christelijke bladen in Nederland

"vriendelijk verzocht deze circulaire, in het belang van de goede zaak, kosteloos in hun bladen te willen opnemen en aanbevelen".

De oproep blijkt niet tevergeefs gedaan. Zeer veel giften uit Nederland, Duitsland en eigen land komen binnen. De opdracht tot het bouwen van het nieuwe onderkomen van de gemeente kan worden gegeven.

Plechtige opening

De bouw verloopt voorspoedig. 
[Het lastenkohier is door Hertogs ondertekend op 26 februari 1893, inschrijvingen op deze aanbesteding uiterlijk 7 maart, internationale sponsoractie o volle toeren mei 1893, eerste kerkdienst reeds op 8 oktober ! dw.].  In een middagdienst op zondag 29 oktober 1893 wordt het nieuwe kerkgebouw onder grote belangstelling officieel in gebruik genomen. Een uitvoerig verslag in het blad Le Chrétien Belge schetst een goed beeld van de openingsplechtigheid.

In het verslag van Le Chrétien Belge wordt abusievelijk geschreven dat de opening plaats vond op zondag 26 oktober 1893; dit moest ten rechte zijn zondag 29 oktober 1893. De redaktie heeft in een later erratum deze vergissing hersteld.

Er zijn ongeveer 400 belangstellenden die de banken en de gangen vullen. Verschillende personen kunnen zelfs geen plaats vinden. Onder de aanwezigen bevinden zich o.a. Ds. J. WAGENER, vice-voorzitter van de synode van de Bond van kerken; vertegenwoordigers van de beide Duitse kerken, de Noorse kerk, het Zeemanshuis en van de Nederlandse Hervormde Kerk; er is zelfs een vertegenwoordiger van de Joodse Synagoge. De aanwezige verslaggevers van de bladen L'Escauten Le Précurseur, maken (uiteraard in de Franse taal) "welwillende verslagen".Ds. EGGENSTEIN leidt deze plechtige bijeenkomst. Hij draagt de nieuwe toga met bijbehorende baret, hem, ter gelegenheid van dit evenement, door de gemeente geschonken. Na zijn openingswoord, legt Ds. K.ANET, sekretaris-generaal van de BCZK, een bijbel op de kansel, met welk gebaar hij het gebouw voor in-gebruik-genomen verklaart. Tekst voor de daaropvolgende preek van Ds. EGGENSTEIN is 2 Kronieken 6 : 20 "Dat uw ogen open zijn dag en nacht over dit huis". Hij spreekt in deze preek de hoop uit, dat in dit nieuwe gebouw nimmer een ander evangelie verkondigd zal worden, dan dat van Jezus de Gekruisigde; dat het zal worden een huis van God; een deur naar de hemel voor veel gelovigen.

Ds. A.W. HAKSTEEN, voorzitter van de Gewestelijke Raad voor Vlaanderen, refereert aan de woorden uit Prediker 3 : 5 "Er is een tijd om stenen weg te werpen en een tijd om stenen te verzamelen". Over het gebouw zeggen de verslaggevers: "Het is een zeer goed opgetrokken gebouw, eenvoudig en van goede smaak getuigend"⁽³⁾. Boven de deur is, naast naam VLAAMSCHE EVANGELISCHE KERK, de tekst 1 Cor. 1:23 aangebracht. Hiermee onderscheidt deze kerk zich van vele andere kerken in Antwerpen, waar alleen een beeld van een heilige aan de muur hangt.

[Opvallend is dat tijdens het dankwoord de Duitse vrienden bedankt. Hun giften maakten het leeuwedeel uit van de inkomsten uit België. Opnieuw een blijk van de nauwe banden tussen de rechtzinnige Zendingskerk en de (rechtzinnige) Tweede Duitse Kerk. Officieel hoorde die wel bij de P.E.K.B. (door de staat gesubsidieerde erkende protestantse kerk, > Lange Winkelstraat; maar steunde de vrije Zendingskerk (BCZK/ECMB) waar mogelijk. Bij de heroprichting van deze kerk na de Eerste Wereldoorlog sloot zij zich ook aan bij de Zendingskerk. [info: dr. E.M. Braekman, Un siècle de vie protestante à Anvers). dw]

[Maar het kerkgebouw blijft niet nieuw. In de loop der jaren worden er haast ontelbare godsdienstoefeningen in gehouden en vinden er allerlei gemeentelijke aktiviteiten plaats. Het gebouw wordt ook anderen ter beschikking gesteld voor het houden van godsdienstoefeningen en andere bijeenkomsten. Er komen slijtageverschijnselen. Altijd is er wel iets dat verbeterd en/of vernieuwd dient te worden... wat na iets meer dan een halve eeuw leidt tot:]

Totale restauratie als de gemeente een eeuw oud is  

Het honderdjarig bestaan van de gemeente in 1956 wordt aangegrepen tot het ontwerpen en uitvoeren van een restauratieplan. De kosten daarvan worden geraamd op 225.000 franken. De kerkeraad vraagt daarbij hulp van o.m. Nederlandse kerken. Onder bijvoeging van een speciaal folder over de gemeente worden deze kerken aangeschreven. Maar de kerkeraad rekent "zeker op hulp uit eigen gemeente, die ook een krachtsinspanning dient te doen".⁽¹¹⁾De gevraagde steun krijgt de kerkeraad in ruime mate. Uiteindelijk wordt voor deze restauratie een bedrag ruim 330.000 franken uitgegeven. De restauratie, geleid door een kommissie van toezicht onder leiding van Cor. PEETERS, verloopt voorspoedig. Ze komt gereed tegen 11 november 1956, de dag van de jubileumviering. Als herinnering aan deze grondige verbouwing wordt in het kerkgebouw een gedenkplaat op de muur aangebracht. Het, sinds geruime tijd al niet meer bestaande, christelijke gezinsblad De Spiegel schrijft in haar editie van 1 december 1956:

"Na een lange periode van restauratie is het kerkje, dat dateert uit 1893 en door de tand des tijds in een deplorabele toestand was komen te verkeren, nu geheel opgeknapt. Men kan er nu weer zonder gevaar de dienst bijwonen. De scheuren en gaten in muren en dak zijn gerestaureerd, zodat geen brokken steen -zoals wel is gebeurd- naar beneden kunnen vallen, de stellages, waardoor het vrijwel onmogelijk was Avondmaal te vieren, zijn verdwenen en ook de galerij kan weer worden bezet. Een tijd lang heeft hiervoor het bordje verboden toeganggehangen, omdat de politie het gebruik ervan had verboden. Het geheel was zó afgetakeld, dat het inéén dreigde te storten. Thans is van dit alles niets meer te merken. Het hele gebouw staat fris in de verf, de banken zijn opnieuw gevernist, en nijvere gemeenteleden hebben het gebouw een grondige schoonmaakbeurt gegeven, alweer een bewijs van de grote aktiviteit van de gemeente.In een voor het oog gloednieuw gebouw gaat men nu de tweede eeuw in. Onder gunstiger omstandigheden dan 100 jaar geleden, toen men met negen gemeenteleden begon."

De toren gaat problemen geven

Maar een gebouw, zeker een kerkgebouw, vraagt om voortdurende zorg en -meestal kostbaar- onderhoud, zowel binnen als buiten. Enige jaren nà deze totale restauratie komt dit punt weer regelmatig aan de orde. Najaar 1964 moeten weer "verschillende herstellingswerken aan het kerkgebouw" uitgevoerd worden.⁽¹²⁾De kerkeraad zegt 23 mei 1967 dat hij zich ten aanzien van een aantal voorzieningen "op korte termijn moet bezinnen over mogelijke verbouwing en restauratie van de ruimte naast en achter de kerk".⁽¹³⁾ Nauwelijks een jaar later blijken er "grote werken" aan het gebouw nodig. De synodale raad laat op verzoek van de kerkeraad een onafhankelijk onderzoek instellen naar de staat van het kerkgebouw en de vereiste werken. Uit dit onderzoek blijkt o.m. dat de toren

"iets begint over te hellen. Dit levert verder nog geen gevaar. (...) Wel is oplettendheid nodig voor het loskomen van de ankers (doorgeroest), wat de onderlinge verbondenheid van de toren in het gedrang brengt." ⁽¹⁴⁾

Naar aanleiding van dit onderzoek adviseren de architekten PEETERS en G. VAN LEEMPUTTEN (Borgerhout), de kerkeraad een aantal noodzakelijke werken (w.o. verbeteringen in het gebouw) te laten uitvoeren. Verder overtuigen zij de kerkeraad in zijn vergadering van 6 november 1967 van de noodzaak "tot afbraak van de toren". Vervolgens leest de gemeente in haar kerkblad De Brug niet alleen welke herstellingen en verbeteringen in/aan het kerkgebouw de kerkeraad denkt te laten uitvoeren, maar tevens dat:

"De huidige toren zal gaan verdwijnen, in elk geval de spits en ramen daaronder; het ligt in de bedoeling op wat overblijft een rond koepeldak te maken." ⁽¹⁵⁾

De kerkeraad krijgt desgevraagd in november 1967 de voor de afbraak vereiste toestemming.

Als de aannemer in 1979 op het, na afbraak van de panden Bexstraat 7-11, vrij gekomen terrein gaat graven, om de funderingen van het appartementsgebouw te leggen en de parkeergarages eronder, begint de buitenmuur te wijken, de vloer te scheuren en te verzakken, de steunbalken en bogen los uit de muur te komen en nog meer. Bijkans wordt de kerk bouwvallig verklaard. In allerijl wordt de gehele zijkant van het kerkgebouw (balustrade en buitenmuur) gestut middels een imposante stellage, die daar geruime tijd blijft staan. Gelukkig kunnen de kosten voor het herstel van één en ander op de architekt van de werken naast de kerk verhaald worden. Dan wordt de hele binnenkant van de kerk opgeknapt, het stucwerk hersteld, de scheuren in plafonds en muren gerepareerd. De verzakking is echter niet meer ongedaan te maken. Nu nog staan de banken links voorin de kerk met hun linkerpoot ruim 2 cm. lager dan met hun rechterpoot. Een grote wens gaat in vervulling als de kerk op zondag 18 november 1979 voor de eerste maal verwarmd wordt door de (eindelijk) nieuw aangelegde centrale verwarming.⁽²⁵⁾"Dit is beslist een mijlpaal in de geschiedenis van onze gemeente."⁽²⁶⁾ Na de voltooiing van de verschillende werken begint de kerkeraad, middels een bouwfonds, te sparen voor de restauratie van de buitengevel van de kerk. Enige jaren is de opbrengst van de bazar geheel bestemd voor dit projekt. In augustus 1986 is het dan zover. Voor de som van bijna 900.000 Bfr. wordt de kerk aan de buitenzijde geheel schoongemaakt en waar nodig hersteld en gevoegd. Tevens worden de dakgoten gerepareeerd.

Van de gelegenheid wordt door vrijwillligers uit de gemeente gebruik gemaakt om voorzetramen te plaatsen voor de grote vensters aan de Florisstraat; het koepeltje dat op de afgebroken toren geplaatst was, wordt verwijderd en vervangen door een kleine, doch echte torenspits, gekonstrueerd door de gebroeders DROOGENDIJK. Rest nog de vernieuwing van het zich in de kerkzaal bevindende, in slechte staat verkerende, podium. Dit werd in het verleden al eens onder handen genomen en vergroot. In het hemelvaarts-weekend van 1991 wordt door een groep vrijwilligers uit Nederland het podium opnieuw bewerkt. Het wordt eerst geheel gesloopt, vervolgens vernieuwd en vergroot.

Ds. CARP (voormalig predikant van deze kerk) zei eens: "Een kerkgebouw is niet alles, toch vervult het een belangrijke funktie, aangezien de gemeente daar elke zondag bijeenkomst!" Voor dat doel wordt een kerk in de eerste plaats gebouwd. Ook 100 jaar geleden het kerkgebouw Bexstraat 13, dat sinds begin januari 1979, bij besluit van de kerkeraad, de officiële naam Christuskerkdraagt. De naam die de nabijgelegen, inmiddels afgebroken, Duitse kerk in de Bexstraat droeg.

voetnoten

• 1. ⁰ Het komt vreemd voor dat in de verdere notulen niets meer over de bouw vermeld wordt
• 2. ⁰ Met de bouw daarvan werd op 1 juni 1892 (?) begonnen; op 1 november 1893 kon de kerk oficieel in gebruik worden genomen. 
• 3. ⁰ Jaargang 1893, p. 340. 
• 4. ⁰ De heer PEETERS was als architekt betrokken bij veel protestantse verbouwingswerken.
• 5. ⁰ NKR, 3 juni 1937.
• 6. ⁰ NKR, 29 juli 1937.
• 7. ⁰ NKR, 26 oktober 1937.
• 8. ⁰ NKR, 6 september 1954.
• 9. ⁰ Catechismus, Zondag 35.
• 10. ⁰ NKR, 13 mei 1955.
• 11. ⁰ NKR, 22 maart 1956.
• 12. ⁰ NKR, 19 oktober 1964.
• 13. ⁰ De Brug, nr.31, 31 mei 1967.
• 14. ⁰ NKR, 16 oktober 1967.
• 15. ⁰ De Brug, nr.40, 15 november 1967.
• 16. ⁰ Band, nr.24, 28 november 1968.
• 17. ⁰ NKR, 8 mei 1969.
• 18. ⁰ NKR, 8 januari 1973.
• 19. ⁰ Band, nr.2, 11 februari 1976.
• 20. ⁰ NKR, 5 januari 1976.
• 21. ⁰ De Kruisbanier, 32e jrg. nr.4, 27 februari 1976
• 22. ⁰ NKR, 21 maart 1977.
• 23. ⁰ Band, nr.1, 18 januari 1978.
• 24. ⁰ Notulen gemeentevergadering van 7 mei 1978.
• 25. ⁰ In de nacht van 3 op 4 januari 1971 was dekerk al overgeschakeld op aardgas.
• 26. ⁰ Band, nr.13, 12 december 1979.

  ---

  

  ---

  Laatst bijgewerkt op16 novembre 2009 door ds. Dick Wursten