Sontagsevangelia über das ganze Jahr, in Gesänge gefasst... Nic. Herman, 1660

Eerste druk: 1560 Wittenberg (G. Rhau Erben, 192 pp. 8°). [DKL 1560 08]

Volledige titel: Die Sontags Euangelia vber das gantze Jar, Jn Gesenge verfasset, Für die Kinder vnd Christlichen Haußveter, Durch Nicolaum Herman im Jochimsthal. Ein Bericht vff was thon vnd Melodey ein jedes mag gesungen werden. Mit einer Vorrede D. Pauli Eberi, Pfarrhers der Kirchen zu Witteberg.

Tweede druk:  1561 Nürnberg (V. Geyßler, 171 pp. 8°). [DKL 1561 03]

Volledige titel: Die Sontags Euangelia/vnd von den fürnemsten Festen vber das gantze Jar Jn Gesenge gefasset fur Christliche Haussueter vnd jre Kinder Mit vleis corrigiert/gebessert vnd gemehret ^{(dat is wat overdreven)} durch Nicolaum Herman im Jochimsthal. Ein Bericht vff was thon vnd Melodey ein jedes mag gesungen werden. Mit einer Vorrede D. Pauli Eberi Pfarrhers der Kirchen zu Witteberg.

Herdruk volgt op herdruk...

Hieronder de tekst van de eerste twee voorredes uit dit boek. (de derde - welke toon en melodie op een aparte pagina)
1. Paul Eber, Pfarrer in Wittenberg schrijft het eerste voorwoord. Het feit dat deze het voorwoord schrijft, is veelzeggend: Kwaliteitszegel uit Wittenberg! Kan niet beter. Interessant is in beider relaas dat verteld wordt, hoe en waarom hij deze teksten is gaan samenstellen. Het is nogal breedvoerig, maar veel petit histoire. Pfr. Eber vertelt hoe hij vooraf de liederen thuis heeft uitgeprobeerd met z'n eigen kinderen. Toelichtingen vindt u in de aparte kolom.
2. Het voorwoord van Nicolaus Herman geeft ook goed aan hoe belangrijk de school is voor de lutherse kerkcultuur.
3. Heel interessant is ook voorwoord nr. III over de melodieën (aparte pagina): niet elk lied krijgt een eigen melodie. Herman voorziet een lijst van passende Duitse melodieën voor de langere strofen (7 regels) en een lijst met klassieke hymnen (meest Latijn) voor de 4-regelige liederen. Dat zijn dus liederen volgens een vast metrisch patroon.
4. Aan het eind van de bundel, na afloop van de liederen volgt nog een gedicht voor de echte bestemmelingen: de ouders en kinderen van Joachimstal. dit gezangboek is voor hen... zegt Herman nadrukkelijk. Volwassenen hebben al genoeg boeken voor henzelf.

De Duitse tekst is overgenomen uit Ph. Wackernagel, Bibliographie zur Geschichte des deutschen Kirchenliedes im XVI. Jahrhundert (Verlag Heyder & Zimmer, Frankfurt a.M., 1855, pp. 608-611). Gescand en AI-ondersteunde OCR. De spelling is gemoderniseerd voor leesbaarheid. Ik claim geen wetenschappelijke precisie. De vertaling is van mijn hand (Dick Wursten), met gebruikmaking van het historische woordenboek van de Duitse taal (DWB) om tijdbepaald idioom te kunnen vertalen. Niet simpel.

 

Duits (Origineel)	Nederlands (Vertaling)	Toelichting
TITEL	TITEL
Die SontagsEvangelia über das gantze Jahr in Gesänge gefasst für die Kinder und christlichen Hausväter durch Nicolaum Herman im Jochimsthal. Ein Bericht auf was Ton und Melodei ein jedes mag gesungen werden. Mit einer Vorrede D. Pauli Eberi Pfarrhers der Kirchen zu Wittemberg.	De Zondagsevangeliën over het gehele jaar in gezangen gevat voor de kinderen en christelijke huisvaders door Nicolaus Herman in Joachimsthal. Een overzicht op welke toon en melodie elk gezongen kan worden. Met een voorrede van Dr. Paul Eber, predikant van de kerk te Wittenberg.
Jesus Syrach am 43. Lasst uns loben die berühmten Leute, und unsere Väter nach einander etc. Sie haben Musicam gelernet, und geistliche Lieder gedichtet etc.	Jezus Sirach 44. Laten wij de beroemde mannen prijzen, en onze vaderen in hun opeenvolging enz. Zij hebben de muziek beoefend en geestelijke liederen gedicht enz.	vaak geciteerde tekst uit Sirach in muzikale voorwoorden
I. Vorrede Paul Eber	I. Voorrede Paul Eber
Allen tugendsamen, gottliebenden Matronen und Jungfrauen der christlichen und von Gott geliebten Gemein im Joachimsthal, Gottes Segen, Gnad und Trost durch seinen ewigen Sohn, unsern einzigen Mittler, Fürbitter und Heiland Jesum Christum zuvor.	Aan alle deugdzame, godvrezende matrones en jonge vrouwen van de christelijke en door God geliefde gemeente in Joachimsthal: Gods zegen, genade en troost vooraf door Zijn eeuwige Zoon, onze enige Middelaar, Voorspraak en Heiland Jezus Christus.	Matronen = gehuwde vrouwen
Ihr höret oft von eurer Kirchen treuen Vorstehern und Predigern, wie viel daran gelegen sei, dass man Gottes Wort fleißig handle und von Jugend auf in jedermann dasselbe gemein und bekannt mache. Aus dieser großwichtigen Ursache, dass sich Gott darin offenbaret hat, wie und was er sei, wie er gegen uns gesinnet sei, was er seinen eingebornen Sohn uns zu gut tun und leiden hat lassen, und was für große, unermessliche Güter er uns durch ihn schenken wolle; was er hinwieder von uns erfordere, dass wir glauben, tun, meiden und leiden sollen.	U hoort vaak van de trouwe opzieners en predikanten van uw kerk hoe belangrijk het is dat men Gods Woord vlijtig hanteert en dit van jongs af aan bij iedereen gemeengoed en bekend maakt. Dit om de zeer gewichtige reden dat God Zich daarin geopenbaard heeft: wie en wat Hij is, hoe Hij tegenover ons gezind is, wat Hij Zijn eniggeboren Zoon voor ons bestwil heeft laten doen en lijden, en welke grote, onmetelijke goederen Hij ons door Hem wil schenken; en wat Hij daarentegen van ons vraagt, wat wij moeten geloven, doen, mijden en lijden.
Und wenn wir dasselbe Wort hören, lernen, annehmen, daran glauben und unser Leben darnach richten, will der Sohn Gottes, das ewige Wort des ewigen Vaters, durch solch mündlich gepredigtes, gehörtes, geglaubtes Wort in uns kräftig sein, uns seinen heiligen Geist geben, der in uns Licht, Trost, Freud und Leben anzünde und die Herzen erwecke zu Gottes Liebe, zu Gehorsam, Geduld, Demut, Wohltätigkeit, Keuschheit und allen andern Tugenden, wie im Gesetz Gottes erfordert, dass also alle unsere Seligkeit stehe in Erkenntnis und Annahme dieses Wortes, welches der Sohn Gottes selbst ohne Mittel und durch seine Propheten verkündigt und gepredigt und seinen Aposteln befohlen, in die ganze Welt auszubreiten und zu lehren, mit angehängter Verheißung, dass wer diesem Wort glaube und getauft werde, soll gewisslich selig werden, und verspricht dazu, dass er bei seinen Aposteln und Predigern dieses Wortes sein wolle, alle Tage bis an das Ende der Welt.	En wanneer wij datzelfde Woord horen, leren, aannemen, daarin geloven en ons leven daarnaar richten, wil de Zoon van God, het eeuwige Woord van de eeuwige Vader, door zulk mondeling gepredikt, gehoord en geloofd Woord in ons krachtig zijn. Hij wil ons Zijn Heilige Geest geven, die in ons licht, troost, vreugde en leven ontsteekt en de harten opwekt tot Gods liefde, tot gehoorzaamheid, geduld, ootmoed, weldadigheid, kuisheid en alle andere deugden zoals in de wet van God geëist. Zo rust onze hele zaligheid op de kennis en aanname van dit Woord, dat de Zoon van God zelf rechtstreeks en via Zijn profeten verkondigd heeft, en Zijn apostelen beval in de hele wereld te verspreiden met de belofte dat wie gelooft en gedoopt wordt, zeker zalig zal worden. Ook belooft Hij dat Hij alle dagen bij de predikers van dit Woord zal zijn tot aan het einde van de wereld.
Solches sollen wir für gewiss halten und derwegen das mündlich Wort lieb und wert haben und für den Acker halten, davon Matth. 13. sagt, darin der große himmlische Schatz aller geistlichen Güter verborgen ist, welchen zu erlangen wir billig alle unsere Güter verkaufen und diesen Acker oder Fundgrube an uns bringen sollten. Das ist: Wir sollten uns nichts so lieb und wert sein lassen, das wir nicht geringer hielten und hintan setzten, damit wir nur dies Wort haben und behalten könnten.	Dit moeten wij voor zeker houden en daarom het gesproken Woord liefhebben en waarderen. Wij moeten het beschouwen als de akker waarover Mattheüs 13 spreekt, waarin de grote hemelse schat van alle geestelijke goederen verborgen is. Om die te verkrijgen, zouden wij redelijkerwijs al onze bezittingen moeten verkopen om deze akker of vindplaats in ons bezit te krijgen. Dat wil zeggen: niets zou ons zo dierbaar mogen zijn dat we het niet op de tweede plaats zouden zetten om dit Woord te kunnen bezitten en behouden.
Diesen Acker aber kann mancher haben, der nicht weiß oder glauben will, dass ein solcher Schatz darinnen vergraben liege; derhalben er ihn entweder nicht achtet und besucht und ihn ungebaut liegen und zur Egerten werden lässt, oder aber, wenn er ihn denselben hoch nützlich macht, er Korn oder anderes Getreide darein sät, dass er Brot und Nahrung davon haben könne.	Sommigen bezitten deze akker echter zonder te weten of te willen geloven dat er zo'n schat in verborgen ligt; daarom achten zij hem niet, bezoeken hem niet en laten hem onbewerkt liggen als braakliggend land. Of, wanneer zij hem wel nuttig gebruiken, zaaien zij er slechts koren of ander graan in om er brood en voedsel van te hebben.
Also haben ihr wohl viel das Wort und Evangelium, die es doch entweder gar verachten oder nur so fern brauchen, dass sie sich desselben mit dem Mund rühmen oder ihre zeitliche Nahrung dadurch erwerben, aber des darinnen liegenden Schatzes gar nicht wahrnehmen oder sich teilhaftig machen.	Zo bezitten velen wel het Woord en het Evangelie, maar zij verachten het of gebruiken het slechts om er met de mond mee te pralen of hun tijdelijk levensonderhoud mee te verdienen, zonder de schat die erin ligt op te merken of zich eraan deelachtig te maken.
Wer nun diesen reichen Acker, das heilige Wort Gottes, recht und mit Nutzen haben will, der muss also bauen: er muss darinnen nachtrachten, danach graben und suchen, bis er ihn findet, und alsdann sich desselben trösten, freuen, gebrauchen und davon andere auch reich machen.	Wie deze rijke akker, het heilige Woord van God, op de juiste wijze en met nut wil bezitten, moet zo bouwen: hij moet erin speuren, ernaar graven en zoeken totdat hij het vindt, en zich vervolgens daardoor laten troosten, zich erover verblijden, het gebruiken en ook anderen er rijk mee maken.
Das ist: Man muss das Wort Gottes auf allerlei Weise handeln und brauchen, mit Hören, Studieren, Lesen, Predigen, Betrachten, Üben, bis man den edlen himmlischen Schatz, den Herrn Jesum Christum samt allen seinen Gütern darinnen findet und ob demselben Trost, Freud, Lust, Frieden im Herzen fühlt.	Dat wil zeggen: men moet het Woord van God op allerlei manieren hanteren en gebruiken, door te horen, bestuderen, lezen, prediken, overpeinzen en oefenen, totdat men de edele hemelse schat — de Heere Jezus Christus met al Zijn goederen — daarin vindt en daardoor troost, vreugde, lust en vrede in het hart ervaart.
Unter solchen mancherlei Weisen, Gottes Wort zu handeln und zu üben, ist diese nicht die geringste, dass man Gottes Wort in Reimen und Lieder gefasset, dem gemeinen und jungen Volk zu singen fürgebe in den Kirchen und Häusern. Daraus erfolget dieser Nutzen, dass die Jugend (die sonst Lust und Freud von Natur zu Gesängen hat) dieselben auch eher fasset und länger behält, denn was sonst geredet oder geschrieben ihnen fürgehalten wird, durch solche Gesänge nicht allein in gemeinen Versammlungen in der Kirchen zur Andacht gereizt und bewegt wird, sondern auch solches Wort mit den Gesängen bei sich behält und heimträgt, und da es allein ist, neben anderer Arbeit davon singet und also ihm das Wort Gottes tiefer einbildet und von Tag zu Tag dem Wort besser nachdenkt.	Onder deze vele manieren om Gods Woord te hanteren, is dit niet de minste: dat men Gods Woord in rijm en liederen vat en aan het gewone en jonge volk aanbiedt om te zingen in kerken en huizen. Het nut hiervan is dat de jeugd (die van nature plezier heeft in zang) dit sneller begrijpt en langer onthoudt dan wat in proza wordt voorgehouden. Door zulke gezangen worden zij niet alleen in de kerk tot devotie bewogen, maar zij nemen het Woord in liedvorm ook mee naar huis om er tijdens het werk van te zingen. Zo nestelt het Woord zich dieper in hen en denken zij er dagelijks beter over na.
Und ist ohne Zweifel Gott in vieler Werken, die solche christliche Gesänge mit Ernst brauchen, durch seinen heiligen Geist kräftig, dass in denselben gute Gedanken erweckt werden, dadurch sie zur Danksagung, zur Anrufung, zur Geduld, Gehorsam, Beständigkeit im Glauben und Bekenntnis getrieben und in Anfechtungen und Schwermut getröstet werden.	Zonder twijfel is God door Zijn Heilige Geest werkzaam in de harten van hen die deze christelijke gezangen serieus gebruiken. Er worden goede gedachten in hen opgewekt, waardoor zij gedreven worden tot dankzegging, aanbidding, geduld, gehoorzaamheid en standvastigheid in het geloof, en getroost worden in tijden van aanvechting en zwaarmoedigheid.
Derhalben wir solche christliche deutsche reine Gesänge sollten lieb haben, unser Gesinde in den Häusern fleißig dazu halten, dass sie dieselben auswendig lernten, oft und mit Andacht sängen.	Daarom zouden wij zulke zuivere, christelijke Duitse gezangen lief moeten hebben en ons hele huishouden vlijtig moeten aansporen deze uit het hoofd te leren en vaak met toewijding te zingen.
Aber wir erfahren leider mit betrübtem Herzen, gleichwie man des lieben Wortes Gottes in den Predigten müde und überdrüssig worden ist und nicht mehr achtet, also sind an vielen Orten auch die deutschen geistlichen Lieder also gefallen und aus dem Brauch kommen, dass man in Häusern, Werkstätten und auf den Gassen mehr unflätige Buhllieder und dergleichen hört denn geistliche Gesänge.	Maar helaas ervaren wij met een bedroefd hart dat, net zoals men het Woord van God in de preken beu is geworden, op veel plaatsen ook de Duitse geestelijke liederen in onbruik zijn geraakt. In huizen, werkplaatsen und op straat hoort men vaker onfatsoenlijke liefdesliedjes dan geestelijke gezangen.
Was aber christliche Hausväter und Hausmütter sind, die Gottes Wort lieb haben, werden sich auch hierin fleißig zu erzeigen wissen und ihre Kinder und Gesinde mit Ernst zu den geistlichen Gesängen gewöhnen und selbst mit ihnen singen und bisweilen ein Gesang nach dem andern fein erklären und auslegen.	Christelijke huisvaders en moeders die Gods Woord liefhebben, zullen zich echter vlijtig tonen en hun kinderen en het verder huishouden (personeel) aan deze gezangen laten wennen, zelf met hen meezingen en de liederen af en toe uitleggen.
Solche Hauspredigten schaffen ohne Zweifel großen Nutzen, dass manch einfältig ungelertes Mensch in Nöten und Anfechtungen oft mehr aus einem solchen Gesang sich erinnert und tröstet denn aus einer langen und wohlgesetzten Predigt.	Zulke "huispreken" zijn zeer nuttig: menig eenvoudig, ongeleerd mens kan zich in tijden van nood vaak beter troosten met de tekst uit een lied dan met een lange, formele preek.
Derwegen alle des Lobes und Dankes wert sind, die der armen Jugend hierin treulich dienen. Wie sich dann der alte Cantor bei euch, Niclas Herman, eine Zeitlang her befleißigt hat und etliche nutze, reine Gesänge mit Hilfe eures treuen Pfarrers, M. Johannis Mathesii, gemacht, die bei euch im Brauch sind.	Daarom verdienen allen lof die de arme jeugd hierin trouw dienen. Zoals de oude cantor bij u, Nicolaus Herman, zich al enige tijd heeft ingespannen en met hulp van uw trouwe predikant Johannes Mathesius nuttige, zuivere gezangen heeft gemaakt die bij u in gebruik zijn.
Als nun gedachter Nicolaus Herman mir auch die Evangelia, so man das ganze Jahr über an den Feiertagen und Festen pflegt in der Kirche zu lesen und auszulegen, in gar kurze und leichte Gesänge gebracht, zusandte, der Meinung, dass ich dieselben meinen lieben Kindlein zu singen vorlegte – wie ich sie denn gern zu christlichen Gesängen, lateinisch und deutsch, halte und gewöhne –, haben mir und andern dieselben Gesänge so wohl gefallen, dass ich sie nicht allein für mein Haus behalten und brauchen, sondern auch andern Leuten mitteilen wollte, aus guten christlichen Ursachen, die ich gedachtem Nicolas Herman angezeigt und ihn vermocht habe, darein zu bewilligen, dass diese seine Gesänge durch den Druck in der jungen Leute Hände möchten gebracht werden.	De reeds genoemde Nicolaus Herman heeft nu ook de evangelieën die men het hele jaar door op feest- en hoogdagen in de kerk pleegt te lezen en uit te leggen, in korte en eenvoudige liederen omgezet. En hij stuurde die naar mij, ervan uitgaande dat ik die ook wel aan mijn lieve kinderen zou voorleggen om te zingen — zoals ik hen immers graag tot christelijke liederen, zowel in het Latijn als in het Duits, aanzet en daarin oefen. Omdat deze liederen mij en anderen zo goed bevielen, wilde ik ze niet alleen voor eigen gebruik (in mijn huis) houden, maar ze delen met anderen, om goede christelijke redenen, die ik aan de genoemde Nicolas Herman heb uiteengezet. Ik heb hem ertoe kunnen bewegen ze ook te laten drukken, zodat ze in de handen van de jeugd terecht zouden kunnen komen.
Dieselben schicke ich euch zu, ehrbare, tugendsame Frauen und Jungfrauen, wie sie in der Eile haben können gedruckt werden, mit freundlicher Vermahnung: ihr wollet dieselben euren Kindern, Brüderlein und Schwesterlein samt dem andern Hausgesinde vorlegen, welche selbst lesen können; den anderen aber, die noch nicht lesen können, vorsingen, also dass sie alle Wochen des vergangenen Sonntags oder Festes Lied aus dem Buch singen lernen. Denn alle Gesänge auswendig zu behalten würde den Kindlein zu schwer und zu viel sein, welche in ihren jungen Tagen auch nicht zu sehr sollen getrieben und beladen werden.	Deze (liederen)stuur ik u toe, eerbare vrouwen en jonge dames, zoals ze in der haast gedrukt zijn, met de vriendelijke vermaning ze aan uw kinderen, broertjes en zusjes, samen met het overige huispersoneel, voor zover ze zelf (al) kunnen lezen; aan degenen daarentegen die nog niet kunnen lezen, zingt u ze aub voor, opdat zij allen wekelijks het lied van de voorafgaande zondag of feestdag uit het boek leren zingen. Want alle gezangen uit het hoofd te moeten leren zou voor de kleintjes te zwaar en te veel zijn; ze moeten in hun jonge jaren nu ook weer niet al te zeer worden aangespoord en belast.
Diese Übung wird dazu dienen, dass die jungen Leute und das einfältige Gesinde den Text der Evangelien desto besser verstehen und sich der vornehmsten Lehre aus den gehörten Predigten fein wieder erinnern können.	Deze oefening zal ertoe dienen dat de jongeren en het gewone huispersoneel de tekst van de Evangeliën beter begrijpen en de belangrijkste lessen uit de preken makkelijker kunnen onthouden.
So wird es auch nicht abgehen: ob sie gleich die ganzen Gesänge aller Evangelien nicht auswendig merken können, sie werden doch etliche schöne Sprüche der Sonntags-Evangelien aus diesen Gesängen behalten, mit welchen sie sich und andere zur Zeit der Not, in Mangel der Kirchendiener, trösten, lehren und zu vielem Guten vermahnen können.	Zelfs als ze niet alle liederen volledig onthouden, zullen ze toch mooie spreuken uit de zondagsevangeliën middels deze liederen onthouden, waarmee zij zichzelf en anderen in tijden van nood, bij gebrek aan kerkelijke dienaren, kunnen troosten en onderwijzen en tot veel goeds aansporen.
Dieser und anderer Ursachen halben will ich euch diese Kindergesänge und derselben Meister und Steller, euren alten Cantor Nicolaum Herman, hiemit treulich befohlen haben, dass ihr in euren Häusern die Lieder fleißig braucht und übt und gedachtem Herman für seine wohlangelegte und nutze Mühe und Arbeit gebührliche Dankbarkeit erzeigt, der Lobes und Lohnes wert ist; sonderlich derhalben, dass, nachdem er eure Söhne und Brüder in der lateinischen Schule nun eine lange Zeit in der schönen Singkunst treulich unterwiesen und geübt hat, er auch in diesem seinem Alter und erlangter Ruhe die übrige Zeit seines Lebens dahin wendet, dass er eurer Jugend und ganzer Gemein auch mit deutschen christlichen Gesängen möge dienen und nütze sein.	Om deze en andere redenen wil ik u hierbij deze kinderliederen en hun Meester en Dichter, uw oude cantor Niclas Herman, van harte aanbevelen: dat u de liederen in uw huizen vlijtig gebruikt en inoefent en de genoemde Herman voor zijn weloverwogen en nuttige inspanning en arbeid de gepaste dankbaarheid betoont, daar hij lof en beloning waard is. Dat geldt temeer omdat hij, nadat hij uw zonen en broeders in de Latijnse school gedurende lange tijd trouw heeft onderwezen en geoefend in de edele zangkunst, ook nu, op zijn oude dag, op rust gesteld, de resterende tijd van zijn leven daaraan wijdt om uw jeugd en de gehele gemeente ook met Duitse christelijke liederen te dienen en tot nut te zijn. .
Der allmächtige Gott, ewiger Vater unsers Heilands Jesu Christi, wolle euch und ihnen und die ganze Kirche und Gemein im Joachimsthal samt derselben Obrigkeit, treuem Pfarrherrn und allen Seelsorgern und Schuldienern gnädiglich schützen, regieren, erhalten und an ewigen und zeitlichen Gütern segnen und mehren. Amen. Datum Wittenberg, die Æquinoctii, den 10. Martii 1560. Paulus Eberus, Pastor der Kirche zu Wittenberg, D.	Moge de almachtige God, de eeuwige Vader van onze Heiland Jezus Christus, u en de hele gemeente in Joachimsthal, samen met haar overheid, de trouwe predikant en alle zielzorgers en schooldienaren, genadig beschermen, regeren, behoeden, en zegenen en vermeerderen in eeuwige en tijdelijke goederen. Amen. Gegeven te Wittenberg, op de dag van de equinox, 10 maart 1560. Paulus Eberus, Pastor van de kerk te Wittenberg, D.
II. Vorrede Niclas Herman	II. Voorrede Niclas Herman
Den edlen und gestrengen Herren Florian Griespecken von Griespach auf Katzerau und Braitenstein und Herrn Christoff von Gentdorf auf Hohen Elb, Schatzler und Trautenau, Rö[mischer] Kais[erlichen] Maj[estäts] Rechten, meinen gnädigen Herren und Patronen.	Aan de edele gestrenge heren Florian Griespeck ... en Christoff von Gentdorf..., Raadsheren van Zijne Romeins-Keizerlijke Majesteit, mijn genadige heren en patronen (beschermheren).
Gütige liebe Herren und Patronen. Es haben die alten lieben Väter und Bischöfe in der ersten Kirche aus sonderlichem Bedacht und Wohlmeinung auf einen jeden Sonntag und Fest übers Jahr eine eigene und sonderliche Lektion aus dem heiligen Evangelio zu lesen und dieselbige in der Predigt auszulegen verordnet, damit das Jahr über der mehrer Teil der Lehre und Wunderwerk unseres Seligmachers Jesu Christi dem Volk vorgetragen und eingebildet würde, auch dass eine gewisse Ordnung und Gleichheit der Lehre in allen Kirchen gehalten würde, welches dann zu Einigkeit der Kirchen und der Lehrer nicht wenig zuträglich, förderlich und dienstlich gewesen ist.	goede en lieve heren en patronen. De oude, geliefde kerkvaders en bisschoppen in de vroege Kerk hebben met bijzondere bedachtzaamheid en goede bedoelingen voor elke zondag en feestdag door het jaar heen een eigen lezing uit het heilig Evangelie vastgesteld. Ook hebben zij verordonneerd deze in de prediking uit te leggen. Dit deden zij zodat gedurende het jaar het grootste deel van de leer en de wonderwerken van onze Zaligmaker Jezus Christus aan het volk gepresenteerd en ingeprent zou worden. Ook wilden zij dat er een zekere orde en gelijkheid in de leer in alle kerken gehouden zou worden, wat dan de eenheid van de kerken en de leraren zeer ten goede is gekomen.	De patres : kerkvaders en bisschoppen. Denk aan Ambrosius, Augustinus, maar ook Gregorius, en Bernardus (al dan niet pseud-B: ritmische poezie)
Diese Verordnung der lieben Väter ist ihnen sehr wohl geraten, und großer Nutzen daraus erfolgt. Und so oft dieselbige verordnete Sektion wiederholt und repetiert hat, so hat das Volk von Jahr zu Jahr an dieselbigen Evangelien gewohnt und sie zum mehrern Teil auswendig gelernt, wie ich denn selber in meiner Jugend alte grauhaubtige Leute, schlechte Knechte und Bauernleute gesehen und gekannt habe, welche eines jeden Sonntags und Festes Evangelium fein wussten herzusagen und darneben anzeigten, auf welchen Sonntag dieses oder jenes Evangelium fiele oder gelesen würde.	Deze verordening is zeer nuttig gebleken. Door de jaarlijkse herhaling raakte het volk vertrouwd met bepaalde perikopen uit de Evangeliën, en leerden die zelfs grotendeels uit het hoofd. In mijn jeugd kende ik grijsaards, eenvoudige boeren en knechten die van elke zondag het bijbehorende Evangelie feilloos konden opzeggen. Daarbij wisten zij precies aan te geven op welke zondag dit of dat evangelie gelezen werd.
Daraus ohne Zweifel erfolget, dass mancher Mensch an seinem letzten Ende durch Eingebung des heiligen Geistes irgend eines Spruchs aus dem Evangelio vom Glauben und Vergebung der Sünden oder von der großen Barmherzigkeit Gottes, uns armen Sündern in seinem Sohn unserem Herrn Jesu Christo erzeiget, sei erinnert worden und sich desselbigen durch einen starken Glauben und Zuversicht getröstet und also wie der liebe Simeon mit Frieden und Freude dahingefahren und selig worden ist.	Dit heeft ongetwijfeld tot gevolg gehad dat menig mens aan zijn levensavond, door de ingeving van de Heilige Geest, herinnerd werd aan een uitspraak uit het Evangelie over het geloof, de vergeving van zonden of de grote barmhartigheid van God, betuigd in zijn zoon, onze Heer. Getroost door een sterk geloof en vertrouwen op Christus, zijn zij dan, net als de lieve Simeon, in vrede en vreugde heengegaan en behouden.	Luthers berijming: Mit fried' und  freud ich fahr dahin
Nun ist solcher Brauch, nachdem die reine Lehre aus Gottes Gnade wiederum an Tag kommen, fast in allen Kirchen bishero geblieben und wird sonder Zweifel bis zum Ende also bleiben. Denn es je ein sehr großer Vorteil ist, die Predigt zu fassen und zu behalten, wenn ein Zuhörer den Text zuvor hat und auswendig kann. Denn alle Punct werden besser verstanden und bemerket und können wiederum ohne große Mühe repetiert und zu Gedächtnis gebracht werden, welches alles, wo der Text fremd und unbekannt ist, mit zwiefacher Mühe und Arbeit und doch schwerlich geschehen kann. Darum ist es auch sehr nützlich und gut, dass die Kinder in der Jugend dazu gewöhnet werden, dass sie neben dem heiligen Katechismo die Evangelia auswendig lernen und also von Kind auf in die heilige Schrift geleitet werden.	Dit gebruik is in bijna alle kerken gebleven, ook nu de zuivere leer uit Gods genade weer aan het licht is gekomen. En zal dit ook zo blijven, tot het einde. Het is immers een groot voordeel voor een toehoorder om de tekst vooraf al te kennen; de preek wordt dan veel beter begrepen. Alle punten worden dan beter begrepen en kunnen zonder veel moeite in de herinnering worden geroepen. Wanneer de tekst echter vreemd en onbekend is, kost dit dubbele moeite en inspanning Daarom is het goed dat kinderen er al van jongsafaan aan wennen, om naast de heilige (!) Catechismus ook de Evangeliën uit het hoofd leren, zodat zij van jongs af aan in de Heilige Schrift worden ingeleid..
Dieweil aber unser lieber Gott die Musicam in Sonderheit dazu geschaffen hat und von Natur dem Menschen eingebildet, dass er dadurch will gelobet und gepreiset werden, und darneben, dass es unwidersprechlich wahr ist und die tägliche Erfahrung bezeugt es, dass alles, was im Gesang verfasset wird, leichtlicher zu lernen und besser zu behalten ist denn was man sonst lieset und höret, derwegen auch die heiligen Propheten und fürnämlich die lieben Freunde Gottes, der König und Prophet David, die großen Geheimnisse von Erlösung menschlichen Geschlechts und von der Geburt, Sterben und Auferstehung, ja von dem ganzen Handel und Wandel unseres Herrn und Seligmachers Jesu Christi in Psalmen gebracht und selbst mit seiner Harfe gesungen und geklungen hat.	Nu heeft onze lieve God de muziek speciaal hiervoor geschapen en de mens van nature meegegeven, opdat Hij daardoor geloofd en geprezen zou worden. Bovendien is het ontegenspreklijk waar, en leert ons de dagelijkse ervaring, dat alles wat in (ge)zang is vervat, gemakkelijker te leren en beter te onthouden is dan wat men alleen leest of hoort. Daarom hebben de heilige profeten, en vooral de koning en profeet David, de grote geheimen van de verlossing van het menselijk geslacht, en van  de geboorte, het sterven en de opstanding van onze Heer Jezus Christus, ja van zijn hele handel en wandel, in psalmen vervat en deze zelf met zijn harp gezongen en tot klinken gebracht.	David: koning, dicher, zanger, en profeet: De psalmen als profetie (standaard)
Und die heilige Kirche je und je im Alten und Neuen Testament sich der lieben Musica gebrauchet. Denn weil man jährlich auf einen jeden Sonntag Musica brauchet und die lieben Väter die fürnehmsten Stücke und Sprüche der heiligen Schrift, welche entweder ein emsiges Gebet und Anrufung oder eine Danksagung für Gottes Gnade und Güte oder irgend eine sonderliche Wohltat und Wunder Gottes an seinen lieben Heiligen beweiset oder einen Trost, Vermahnung, Lehre, Strafe, Warnung etc. in sich begreifen, in die Musica gleich wie ein edles Steinlein in einem goldenen Fingerlein gefasset und versetzet haben, damit dieselbigen Sprüche desto besser zu lernen und zu behalten wären und der lieben Jugend eingebildet würden.	Ook de Heilige Kerk heeft door de eeuwen heen, zowel in het Oude als in het Nieuwe Testament, gebruikgemaakt van de dierbare muziek. Omdat men het hele jaar door op elke zondag muziek nodig heeft, hebben de geliefde vaderen de belangrijkste gedeelten en uitspraken uit de Heilige Schrift in de muziek gevat — als een edelsteen in een gouden ring. Of het nu gaat om een vurig gebed en aanroeping, een dankzegging voor Gods genade en goedheid, een getuigenis van een bijzondere weldaad of een wonder van God aan zijn heiligen, of om troost, vermaning, leer, straf of waarschuwing: zij hebben deze zaken in muziek vertaald zodat deze uitspraken des te beter aangeleerd en onthouden konden worden, en zo diep in de harten van de geliefde jeugd zouden worden ingeprent.
Und weil die römische Kirche solches in ihrer Sprache, nämlich der lateinischen, getan hat, warum sollten wir Deutschen, nachdem uns der barmherzige Gott zur Erkenntnis seines lieben Sohnes durch Mittel seines heilsamen Wortes gebracht hat, in unserer Sprache den Kindern und Seelen zum Besten solches nicht auch tun oder unterlassen? Und haben zwar solches viel gottseliger und teurer Leute zu unseren Zeiten mit allem Fleiß getan und andere dazu vermahnet und gereizet, damit die reine Lehre dadurch ausgebreitet und dem jungen Volk eingebildet würde, wie denn (Gott lob) geschehen ist und dieselben christlichen Gesänge in Kirchen und Häusern gebraucht und gesungen werden.	En als de Roomse Kerk dit in haar eigen taal (het Latijn) heeft gedaan, waarom zouden wij Duitsers, nu de barmhartige God ons de echte kennis van zijn lieve Zoon weer heeft gegeven door zijn heilzaam Woord, dat dan niet ook in onze taal doen voor het welzijn van de kinderen en de zielen? Veel godvruchtige en eerwaardige mensen hebben dit in onze tijd al met grote ijver gedaan en anderen hiertoe aangespoord, zodat de zuivere leer onder de jongelui verspreid en ingeprent zou worden. God zij dank gebeurt dit nu ook, en deze christelijke liederen worden in kerken en huizen benut en volop gezongen.
Weil ich aber von Jugend auf die Musicam lieb gehabt und meine meiste Zeit damit zugebracht, auch die Kinder mit meinem höchsten Fleiß allhier in Joachimsthal darinnen unterwiesen habe, bin ich durch das Exempel der obgemeldeten gottseligen Männer verursacht worden, die Sonntags-Evangelia in diesem meinem Alter im Gesang zu verfassen. Und bin guter Hoffnung und Zuversicht, es solle mir kein frommer Christ solche meine Arbeit und Fleiß zu einem Argen oder Fürwitz deuten, denn ich hierin nichts anders gesucht denn Kindern und christlichen Hausvätern damit zu dienen.	Omdat ik van jongs af aan van muziek heb gehouden, en het grootste deel van mijn tijd eraan heb besteed om ook de kinderen hier in Joachimsthal daarin met grote ijver te onderwijzen, ben ik door het voorbeeld van deze vrome mannen gemotiveerd geraakt om op mijn oude dag de zondagse evangeliën in (ge)zang te vatten. Ik heb goede hoop en het vertrouwen dat geen enkele vrome christen mij dit werk en deze ijver kwalijk zal nemen; ik heb immers niets anders gezocht dan de kinderen en christelijke huisvaders hiermee te dienen.
In Sonderheit haben mich dazu verursacht die Jungfräulein, welche im Joachimsthal in der Mägdlein-Schule von der tugendsamen und gottesfürchtigen Matron Catharina Heldin nun bis ins dreißigste Jahr ganz treulich und fleißig im heiligen Catechismo unterwiesen werden und darneben von ihr dazu gewöhnet, dass sie die Evangelia rund und fein können hersagen, daran ich denn oftmals an meinen und andern Kindern einen sonderlichen Gefallen, Lust und Freude gehabt habe.	In het bijzonder ben ik hiertoe aangezet door de jonge meisjes in de meisjesschool van Joachimsthal. Zij worden daar al dertig jaar lang trouw en ijverig in de Catechismus onderwezen door de deugdzame matrone Catharina Heldin. En zij heeft hen de gewoonte bijgebracht de evangeliën keurig netjes op kunnen zeggen. Als ik het mijn eigen en andere kinderen hoorde doen, dan heeft me dat vaak veel plezier en vreugde verschaft. In het bijzonder werd ik hiertoe geïnspireerd door de meisjes in de school van Catharina Heldin in Joachimsthal. Zij onderwijst hen al dertig jaar in de catechismus en zorgt dat ze de Evangeliën vloeiend kunnen opzeggen, waar ik vaak met veel plezier naar heb geluisterd.
Denselbigen lieben Kindern, der zarten Jugend, habe ich in Sonderheit hiemit dienen wollen, damit sie die Evangelia nicht allein hersagen, sondern auch singen lernten. Denn das junge Volk von Natur zum Singen geneiget ist, und ist zu besorgen, wo sie in ihrer Jugend nicht an christliche Lieder gewöhnet werden, dass sie etwa an leichtfertige geraten möchten.	Het zijn precies deze kinderen, de nog zo beïnvloedbare jeugd, die ik hiermee in het bijzonder heb willen dienen, zodat zij de evangeliën niet alleen maar kunnen opzeggen, maar ook zouden leren zingen. De jeugd is van nature tot zingen geneigd, en als zij in hun jeugd niet aan christelijke liedjes gewoon worden, is het te vrezen dat zij bij lichtzinnige terechtkomen.
Auch habe ich hiemit christlichen Hausvätern, welche am Feiertag mit ihren Kindern geistliche Lieder daheim zu singen pflegen, wollen zu Gefallen werden. Darum ich auch diese und andere meine Gesänge nur für Kinder- und Hauslieder ausgebe und gehalten haben will. Achtet sie jemand würdig, dass er sie in der Kirchen brauchen will, der mag’s tun auf sein Ebenmaß. Ich habe sie vornehmlich dahin nicht gerichtet, will solches Gelehrtern und Geistreichern befehlen und denen, die in heiliger Schrift geübt sind, denn ich bin.	Ook heb ik hiermee de christelijke huisvaders een plezier willen doen, die op feestdagen thuis met hun kinderen geestelijke liederen plegen te zingen. Daarom geef ik deze en mijn andere gezangen uitdrukkelijk uit als kinder- en huisliederen. Als iemand ze waardig acht om in de kerk te gebruiken, dan mag hij dat doen, maar ik heb ze daarvoor niet in de eerste plaats bedoeld. Dat (soort liederen maken) laat ik graag over aan mensen die geleerder en geestrijker zijn dan ik, en die meer doorkneed zijn in de Heilige Schrift.
Diese meine Arbeit, gnädige liebe Herren und Patronen, habe ich E. G. derwegen wollen dedicieren und zuschreiben, auf dass ich mich gegen E. G. an den gütigen Willen und günstige Förderung, die mir, unserer Schule und Kirchen mannigfältig erzeiget und bewiesen, etlichermaßen dankbar erzeigete, in untertäniger Hoffnung, E. G. werden diesen meinen guten Willen in Gnaden günstiglichen erkennen und mich armen Alten in E. G. günstigen Schutz, wie vormals, nehmen und mich E. G. aufs Lieben befohlen sein lassen. Solches will ich mit meinem lieben Vater unser, nach meinem höchsten Vermögen, treulich verschulden und will E. G. Gott unserm Vater durch Christum, seinen lieben Sohn, unsern Herrn und Seligmacher, treulich befohlen haben.	Dit werk, genadige lieve (bescherm)heren, heb ik aan u willen opdragen, om u mijn dankbaarheid te tonen voor de gunst en steun die u mij, onze school en onze kerk(en?) op velerlei wijze hebt bewezen. Ik hoop in all nederigheid dat u genadiglijk deze intentie wilt erkennen en mij, arme oude man, in uw gunstige bescherming zult willen houden en wil mij dit alles ten goede bevolen houden. Ik zal dit naar mijn beste vermogen vergelden door trouw voor u te bidden ('mein lieber Vater unser') en beveel u hiermede trouw aan bij God onze Vader, door Christus, zijn lieve zoon, onze Heer en Zaligmaker.	De 'Heer' gaf materiële bescherming en financiële steun. De 'knecht' (Herman) geeft daarvoor zijn werk (dit boek) en zijn gebeden. "treulicht verschulden" is niet de schuld aflossen, maar bewijzen van erkentelijkheid. Voor Luther was het gebed voor 'allen die in hoogheid zijn gezeten' (van ouders, patrons, heren, vorsten) een essentieel onderdeel van het dagelijks geestelijk leven.
Datum in der kaiserlichen freien Bergstadt Joachimsthal, am Sonntag Trinitatis, Anno 1559. E. G. untertäniger und williger Diener Niclas Herman, der alte Cantor im Joachimsthal.	Gegeven in de keizerlijke vrije mijnstad Joachimsthal, op de zondag van Trinitatis, Anno 1559. Uw onderdanige en dienstwillige dienaar, Nicolaus Herman, de oude cantor in Joachimsthal.