Harmonia Mundi
musica (mundana, humana, instrumentalis)
Voor de meeste mensen is ‘Harmonia
Mundi’ niet meer dan de naam van een CD-label.
Voor de Middeleeuwer en de mens van de Renaissance, ja
tot ver in de nieuwe tijd, was het veel meer. Het was de uitdrukking bij
uitstek van het geloof in de Goedheid van de Schepping.
Maar er is een probleem. Die goedheid zie je niet zomaar,
laat staan de harmonia mundi…. dat wil zeggen, dat alles klopt
met alles, dat alles in ‘harmonie’ is met elkaar. Integendeel. Een
oppervlakkige beschouwer van het wereldgebeuren neemt veel disharmonie waar,
hoort dissonanten, ziet geen ‘concordia’, maar discordia… t is hier vaak een
kakofonie in plaats van symfonia, chaos in plaats van kosmos…
De kerkvaders, die ook niet blind waren, geloofden toch
in die harmonia mundi. Ookal was het paradijs verloren, toch was de
schepping nog niet tenietgedaan. Temidden van de chaos moet kosmos te vinden
zijn, temidden van kwetsuren, moet heelheid bestaan: ook objectief… vonden
zij. Concordia discors: Concordia is het hoofdwoord, discordia slecht
bijkomend. Het kwaad blijft principieel accidenteel. Dus: er moet geloofd en
gezocht worden naar overeenstemming, ook van hetgeen dat niet overeenstemt.
Dat was hun definitie van muziek: en tegelijk hun levensovertuiging.
Dus zocht men in heel de wereld naar tekenen van die
harmonie, men zocht met alle vermogens die men had, van de ziel, van het
verstand en zeker ook met alle zintuigen… naar die harmonia Mundi, men wilde
de musica mundana. horen.
En zo zag men harmonie en schoonheid in de
beweging der hemellichamen (muziek der sferen) en in de mens en zijn
wereld.. en men zag die in de wonderlijke communicatie tussen tussen ziel en
lichaam. En ook daar hoorde men veel dissonanten, zeker als de mensen elkaar
op de huid gingen zitten, veel concordia discors. Maar zo vond men -
Je kunt toch niet niet geloven dat er uiteindelijk geen harmonie zal
zijn. Misschien helpt het om je God de Schepper voor te stellen als een
kunstenaar (een Musicus), een componist, die de ganse schepping in
het aanzijn musiceerde. Ja het universum is zijn lied, het heelal
zijn compositie. Clemens van Alexandrië zei het zo: “God componeerde de hele
schepping door er melodie in aan te brengen; Hij bracht de discordia
van de verschillende elementen samen in één concert. Het is een
kwestie van verhoudingen tot elkaar, in ruimte en tijd. Daar is spanning,
maar uiteindelijk worden die opgelost in harmonie…
En - zo ging men dan verder - als je goed naar de wereld
kijkt en je verstand en je zintuigen gebruikt, dan kun je het nog altijd
zien, waarnemen, begrijpen en horen: Wat een muzikale ervaring is
voor het oor is het ‘vatten’ van een natuurwet voor het vernemende
intellect. De harmonia Mundi, de musica mundana: Kijk naar de
planeten in hun banen, zie de onderlingen verhoudingen. het zijn – zo dacht
men – dezelfde als die van de toonladder… Hoor: hemelse muziek.. En
de mens… Als Microcosmos, kleine wereld… correspondeert in al z’n delen met
die grote wereld… musica humana.. harmonie in de mens, tussen lichaam
en ziel.. en zo ook tussen mensen. harmonia humanae vitae… ook
wel “vrede en recht” genoemd… Ja natuurlijk ook hier geldt: concordia
discors… dissonanten hebben hun plaats, binnen een naar consonantie
neigend geheel.
Ongehoord is deze musica, onhoorbaar zelfs (musica
speculativa). Is ze er wel: deze harmonie, deze eenheid in de tegendelen
Ja, roepen dichters en muzikanten nog steeds in koor, nog eeuwen nadat
Ptolemaeus het veld heeft moeten ruimen en er een mechanisch wereldbeeld
voor in de plaats kwam. En als je het niet gelooft, dan kun je het horen:
in de laagste vorm van de harmonia mundi, de musica
instrumentalis , dat wat wij gewoonlijk muziek noemen. Deze werd geacht
een reflectie te zijn van de harmonia mundi…een soort
present-stelling van de musica mundanai, in de wereld van de mensen,
met mythische kracht: aan de arme stervelingen iets van hun verloren
harmonie teruggeven…
John Dryden, goede vriend van Purcell schreef een ooit
een prachtige ode op deze Heavenly harmony,
voor St Caecilia’s Day in 1739 zette Handel het op muziek.
Pour la plupart
des gens ‘Harmonia mundi’ n’est rien d’autre que le nom d’un label
de CD.
Pour l’homme du
Moyen-Age ou de la Renaissance, jusqu’à bien loin dans les temps
nouveaux, cela signifiait bien plus. C’était par excellence
l’expression de la Bonté du Créateur… Mais il y a un problème. Cette
bonté ne se voit pas si facilement, et ‘l’harmonie universelle’ pas
davantage… ce qui signifie en clair que tout est dans tout,
et que toutes les choses sont en état de réciproque harmonie. Par
contre, un observateur de l’actualité mondiale perçoit beaucoup de
dysharmonies, entend des dissonances, n’aperçoit pas la ‘concorde’
mais la discorde… et les bruits que produit l’homme ressemblent
souvent à une cacophonie plutôt qu’une symphonie, à un chaos plutôt
qu’à un ordre cosmique.
Bien sûr, disent
les anciens Pères de l’église, sans doute…
Mais ce monde
est néanmoins le meilleur de tous les mondes possibles, et même
le plus beau…
Pour vous en
convaincre, il faut vous représenter Dieu comme un grand Musicien…
et la Création comme une composition musicale. Oui, l’univers est
son chant, sa composition. Clément d’Alexandrie disait ainsi les
choses : « Dieu compose toute la création en y incorporant une
mélodie ; il rassemble en un concert les différents éléments de la
« discorde ». C’est une question de relations et de proportions
réciproques de tous les êtres, dans l’espace, dans le temps… Il
existe une tension, mais en définitive tout se transcende en
harmonie… C’est par une telle démarche que nous pouvons progresser –
en regardant bien le monde et en faisant usage de notre intelligence
et de nos sens, il est toujours possible d’y voir, de prendre
conscience, comprendre et entendre cette harmonie…
L’Harmonie
universelle, la musique du monde…Regardez les planètes dans
leur course, voyez leurs proportions les unes par rapport aux
autres. Elles sont comme les tons d’une gamme musicale… Écoutez :
c’est une musique céleste. Et l’espèce humaine… ressemble à
un microcosme, un monde en petit… elle correspond dans tous ses
composants à ce monde immense… c’est la musique humaine…
L’harmonie propre à l’homme, entre l’âme et le corps… et de même
entre les hommes. L’Harmonie de la vie humaine… on lui donne
également les noms de « justice et paix »… Naturellement ici font
leur apparition : concorde et discorde… les dissonances ont leur
place, incorporées dans un vaste ensemble.
Si cette
harmonie n’est pas perçue, et que sa musique n’est pas entendue (musique
spéculative), elle n’en n’existe pas moins, et réalise une unité
à partir de tous les contraires.
Oui, nous le
confirment en choeur poètes et musiciens, des siècles après que
Ptolémée ait dégagé le terrain, et qu’avec Copernic une vision
mécanistique de l’univers se soit faite jour…
Et si vous ne
croyez pas cette évidence, vous pouvez l’entendre : dans l’ultime
forme, abaissée à l’échelle humaine, de l’harmonie du monde… la
musique intrumentale…, ce que nous appelons habituellement « la
Musique ». Avec une force mythique elle est perçue à l’échelon des
hommes comme étant une image en miroir, mais en réduction, de
l’harmonie des sphères… une représentation relativement
amoindrie de ce qu’est la « musique universelle »: une manière de
rappeler aux pauvres humains leur harmonie originelle…
John Dryden,
grand ami de Purcell a écrit une ode magnifique sur le sujet de
cette Heavenly harmony, de cette
harmonie céleste. Pour le jour de la Sainte Cécile en 1739 Händel
l’a mise en musique…
|
