T.S. Eliot

The Journey of the Magi door The Waste Land

teksten geschreven voor en uitgesproken tijdens een concert met triosonates (deel 1) van Willem Ceuleers. Dit concert vond plaat op 29 januari 2006 in de Protestantse Kerk van Antwerpen-Oost

De titel was: Ceuleers meets mr. Eliot

• waarom het echt nieuwe altijd doortrokken is van het oude

  •  verschil tussen 'neos' en 'kainè'

• korte biografie van T.S. Eliot

  •  How unpleasant to meet Mr. Eliot (origineel en vertaling M. Nijhoff)

• The Waste Land - toelichting

  •  Fragmenten uit The Waste Land (vertaling Theo van Baaren): Deel III en deel V

• The Journey of the Magi

  •  Volledig gedicht in eigen vertaling

  • apart bestand gewijd aan deze tekst

deel II: overe the Hollow Men

deel III: over Ash-Wednesday

deel IV: over Four Quartets

1. Waarom het echt nieuwe doortrokken is van het oude

twee citaten uit  ‘Tradition and the Individual Talent’ uit 1928:

[Wij hebben de neiging] “om – wanneer wij een dichter lof toezwaaien – dat wij vooral letten op aspecten van zijn werk waarin hij het minst op anderen lijkt; In die aspecten of onderdelen van zijn werk menen we het meest persoonlijke element aan te treffen, iets dat het geheel eigen wezen van de dichter uitmaakt. We staan graag stil bij de verschillen tussen hem en zijn voorgangers, vooral zijn directe voorgangers; we proberen de vinger te leggen bij iets dat je kunt isoleren om ervan te genieten. Maar als je een dichter benadert zonder dit vooroordeel, dan kan vaak blijken dat dat niet alleen de beste, maar ook de persoonlijkste onderdelen van zijn werk die punten zijn waar op de gestorven dichters, zijn voorouders, hun onsterfelijkheid het krachtigst bewijzen. En dan heb ik het niet over de ontvankelijkheid der jeugd, maar over het rijpste werk.

[…]

Traditie valt je niet als een erfenis toe, en wil je traditie hebben, dan zul je daar hard voor moeten werken. Zij behelst in de eerste plaats historisch besef. Dit besef mag welhaast onmisbaar heten voor iemand die dichter wil blijven tot na zijn vijfentwintigste; en historisch besef betekent inzicht niet alleen in de verledenheid van het verleden maar ook in de tegenwoordigheid van het verleden; historisch besef noopt je te schrijven met niet alleen je eigen generatie in je bloed maar met het gevoel dat de gehele Europese literatuur van Homerus af, en daarbinnen de gehele literatuur van je land, een gelijktijdig bestaan heeft en een gelijktijdig bestaande orde vormt. Het historisch besef, een besef van zowel het tijdloze als het tijdelijke en van het tijdloze en tijdelijke samen, maakt een schrijver traditioneel. En tegelijk maakt het een schrijver bewust van zijn plaats in de tijd, van zijn eigen tijdelijkheid en eigentijdsheid.”

De stelling van T.S. Eliot is dus - samengevat - dat het werkelijk vernieuwende van een dichter – kunstenaar – niet is wat hem van de traditie onderscheidt, zoals wij meestal menen, maar juist dat wat hem er mee verbindt, datgene waarin hij de traditie zelf opneemt en doorgeeft. Vervang in het bovenstaande citaat dichtkunst door muziek, en we horen hier een appreciatie van het werk van Willem Ceuleers in. Je kunt ‘m in z’n triosonates van 20 jaar geleden bezig horen met stukken traditie die hij bestudeert, verwerkt, in zich opneemt en zo zich eigen te maken dat het zijn traditie wordt… en zijn muziek dus muziek van deze tijd.

De belofte die in deze visie op kunst zit is dat niet het dat de moeite waard is dat zich zich los van de traditie poneert als nieuw… nog nooit vertoond etc...  

Neos heet dat in het Grieks. Zulke noviteiten zullen vaak als rariteiten in het vergeetboek van de geschiedenis terechtkomen. Naast Neos heb je ook nog Kainè in het Grieks = nieuw als die beweging die het vorige meeneemt terwijl het het verdiept, vernieuwt, aanvult, verrijkt…

Kainè diathèke is het Griekse woord voor dat deel van he bijbel dat wij kennen als het ‘nieuwe testament’.. Niet voor niets..

muziek

2. Ik stel u even voor aan T.S. Eliot.

Geboren in 1888 in de Amerika stammend uit een familie die 200 jaar eerder uit Engeland was weggetrokken vanwege de godsdienstvervolging. Zijn grootvader William Greenleaf Eliot was zendingspredikant van de Unitariërskerk en een dominante persoonlijkheid. Zijn vader was een succesvol zakenman De spreuk van de familie is: Tace aut face = Zwijg of handel. (of vlotter en meer gevoelsmatig correct: Of je doet iets, of je houdt je mond.

Tom doet – vanuit deze familie bezien – alles fout. Hij zweert de kerk van zijn ouders af. hij remigreert naar en vestigt zich uiteindelijk in Engeland, Hij laat de kans om in Harvard te gaan studeren – op verzoek van zijn professor – liggen en wordt … dichter, schrijver. Z’n brood verdient hij door te werken op een bank en later bij een uitgever.

Zijn adolescentie verloopt zeer verward. Er is een diepe, maar ook pijnlijke vriendschap met Bertrand Russell en er is de dichter Ezra Pound, die zich over de jonge dichter ontfermt en diens genialiteit openlijk bewondert. Hij zorgt ook voor de publicatie van Eliots eerste gedichten. Eliot ontpopt zich als de eerste en tevens grootste modernistische dichter van de Engelse taal..Toch is hij in zijn levensttijl totaal anders dan de modernisten op het vaste land. Hij heeft niets bohémiens over zich, slaat ook geen afbrekende of opruiende taal uit, neen, hij is met dat hij moderner is dan allen, tegelijk conservatiever dan allen. Het clubje rond Virginia Woolf (Bloomsbury group) moet uiteindelijk niets meer van hem hebben… , zeker als bekend wordt dat hij de - grote dichter van de moderne wanhoop - zich in op 29 juni 1926 heeft laten dopen en lid is geworden van de Anglicaanse kerk. Velen verklaren hem ‘geestelijk dood’.

Hij was geen gemakkelijk man. Als criticus werd hij gevreesd en als persoon waren er maar weinig die zich bij hem op hun gemak voelden. Toch was hij heel zacht van karakter en verlegen. Eliot zou Eliot niet zijn als hij – met typisch britse humor – hier geen prachtig zelfportret van zou hebben gemaakt… (Het komt voor in ‘five finger-exercises’ uit 1933, overigens een tribuut aan Strawinskis gelijknamige muziekwerkje).

Bij leven is hij – hoewel wereldberoemd – Nobelprijs 1948 – een beetje aan het Nederlandstalige cultuurleven voorbijgegaan, uitgenomen zijn theaterstuk ‘Murder in the Cathedral’ dat veel middelbare scholieren hebben gelezen.. lekker kort. De enige dichter die ik ken die zich intensief met Eliot heeft bezig gehouden en ook vertaald is Martinus Nijhoff.. Diens grote gedicht ‘Awater’ vertoont ook zeker verwantschap met Eliots “The Waste Land”. Misschien herkende de aristocraat Nijhoff zich wel in deze Mr. Eliot… Hij is ook degene die dat kleine zelfportretje vrij, maar wel adequaat vertaalde.

Hoe onbehagelijk het is Mr Eliot te ontmoeten (vertaling M. Nijhoff)

muziek

3. The Waste Land

Het is duidelijk dat Eliot grote crississen heeft meegemaakt in zijn leven. Als je zijn biografie napluist dan vind je er sporen van. Er is het verlies van een vriend geweest in de oorlog, er is zijn huwelijk met Vivien Heigh-Wood, een geniale vrouw, wier genialiteit echter ontspoort en die in een psychose beland.

Begin jaren 20 gaat alles mis, zo erg zelfs, dat Eliot de wanhoop nabij is en zich bizar begint te gedragen. Ezra Pound regelt een opname en behandeling in een psychiatrische kliniek in Zwitserland. Als hij terugkomt is 3 maanden later alles weer even erg. Slechts één ding is er bij gekomen. Hij overhandigt een geschrift met meer dan 1000 verzen aan Ezra Pound…

Die is er helemaal van ondersteboven. Dit is ongehoord krachtige taal. Alleen te lang. Teveel. Hij knipt er grondig in: Eliot later ook nog en er blijven 433 versregels over: The Waste Land is geboren, één van s werelds meest becommentarieerde gedichten.

Het bestaat uit 5 delen;

Waarschijnlijk zit heel Eliots leven tot dan toe zit er in, alle wanhoop… maar je merkt er niets van, want naast de inschakeling van de traditie in het kunstenaarschap hoort de uitschakeling van de individualiteit, de eigen persoonlijke emoties tot zijn dichterscredo..

Nogmaals uit het opstel waarmee ik begon.

Een van de fouten van dichterlijke excentriciteit is het zoeken naar nieuw uit te drukken men­selijke emoties; door op de verkeerde plaats naar vernieuwing te zoeken komt men uit bij ontaarding…

Poëzie is niet het luchten van emotie maar een ontsnap­ping aan emotie; het is geen expressie van persoonlijkheid, maar een ontsnapping aan persoonlijkheid. Maar natuurlijk weten alleen zij die persoonlijkheid en emo­ties bezitten wat het betekent, aan die dingen te willen ontsnappen.

De Zwitserse psychiater zit verstopt in the Waste land (in deel III, De Vuurrede, een verwijzing naar de Boeddha)… maar de wanhoop die hij daar ervoer is via een bijbelse associatie (psalm 137, de rivieren van babylon, waar wij weenden) geïntensiveerd tot een emotie met meer dan persoonlijke betekenis.

De vertaling komt uit W. Bronzwaer, T.S. Eliot Gedichten, resp. p. 117, 123, 127 en is van Theo van Baaren.

III: The Fire Sermon / De Vuurrede  (r. 179-186)

In het volgende stuk wordt de desolaatheid, the Waste land, in taal (woorden, siginifiers en klanken tegelijk) wordt opgeroepen. Het komt uit het laatste deel:  ‘Wat de donder sprak’  (What the thunder said)

V. WHAT THE THUNDER SAID / Wat de donder sprak (r. 332-358)

complete engelse tekst op het internet in het Engels: o.a. http://www.bartleby.com/201/1.html

muziek
 

The Journey of the Magi

Zoals gezegd is Eliot in 1926 toegetreden tot de Anglicaanse kerk. In 1927 schrijft hij op verzoek van een uitgever een kerstgedicht in de reeks ‘Ariel-poems’. Het is ‘The journey of the Magi’. Ik heb een vertaling achterop afgedrukt.

Het is zeker geen stichtelijke poëzie, in de binnenkerkelijke zin. Dat weigerde hij te schrijven. Een dichter heeft een veel wijdsere roeping en moet altijd bezig zijn met het naar voren brengen van betekenis vanuit de hele levenswerkelijkheid, zodat ieder die leeft zich erin herkennen kan.

Eliot is enorm geraakt geweest voor en na zijn bekering door preken van een zekere Lancelot Andrewes, een Anglicaanse predikant uit… het begin van de 17^de eeuw.

Een hele reeks opstellen heeft Eliot aan hem gewijd en een hele bundel essays aan hem opgedragen. Deze predikant preekte zo intens, geconcentreerd, tekstbetrokken dat je niet anders kon dan met hem meegaan.. het verhaal in… tot het verhaal jouw verhaal werd. Andrewes deed dat in een taal die Eliot vele eeuwen later niet kon weerstaan… Over hem (en indirect zichzelf) schrijft Eliot bijv:  Zijn intellectuele honger werd gestild door mde theologie en zijn gevoelens door gebed en liturgie’.(for Lancelot Andrewes, selected essays p 352)

Dit gedicht begint met een bijna letterlijk citaat uit een kerstspreek over de Magi (de wijzen, koningen) van deze E.H. (tussen aanhalingstekens) .

Andrewes stelt zich voor hoe ze hun tocht hebben beleefd en laat ze zelf er op terublikken en zo zoekt hij naar wat die reis met hen gedaan zou kunnen hebben..

Het gedicht valt in drie delen uiteen…

Let op de volgende sterke momenten..

1. Eerste deel de reis…. the very dead of winter…

2. Dan : de aankomst… die paradijselijk begint… dal vol plantengroei… maar er staan 3 bomen tegen een lage lucht… en de zilverlingen rollen al…

3. Maar het hoogtepunt komt, het doel wordt bereikt. Alleen waar je een climax verwacht volgt een typisch engels understatement: We kwamen aan, we vonden de plaats: It was (you may say) satisfactory.

4. En dan de nabetrachting… u moet t maar eens op u laten inwerken, hoe afgrondelijk diep hier de blikken dominee Eliot gaat in zijn predikatie over leven en dood, over thuis zijn en vervreemding, van het eigene. The Waste Land… is ook na zijn bekering niet plots passé.

De Oude Magus, sadder and wiser… Hij maakt ons bewust hoe een mensen leven vervreemd is…. een reis is… the pilgrims progress.

gedichten vertalen is zeer moeilijk...
Met dank aan velen die het hebben voorgedaan (ongegeneerd gebruik ik de vertaalvondsten van Nijhoff, Voeten, Verstegen & Verduyn) heb ik het zelf ook nog eens geprobeerd...

Engelse versies zijn legio op het www te vinden.

De reis van de Koningen / The Journey of the Magi.

' 't Was me een kouwe bedoening,
Net de slechtste tijd van t jaar
Voor een reis, en wàt voor een reis !
De wegen zompig, het weer guur,
In het putje van de winter.'
En de kamelen, de huid geschaafd, klauwzeer, onhandelbaar,
Gingen erbij liggen in de smeltende sneeuw.
Bij momenten dachten we met spijt
Aan onze zomerpaleizen, de glooiende terrassen,
En de meisjes in zijde, die ons ijs serveerden.
En dan: De kameeldrijvers: ze vloekten, kankerden,
En gingen er vandoor, op zoek naar drank en vrouwen,
En de vuren die ‘s nachts uitgingen, het gebrek aan onderdak
En de ene stad: vijandig; de volgende ongastvrij
En de dorpen: smerig en veel te hoge prijzen:
Ja, ‘t was me een zware tijd.
Tegen het eind reisden we liever ook ’s nachts door
Snel even slapend,
Met in ons hoofd rondzingend de stemmen: zeggende:
Gekkenwerk, dat is het.

Toen, op een morgen kwamen we aan in een dal, aangenaam was het daar,
Vochtig, beneden de sneeuwgrens, geurend naar groene planten,
Een beekje snelde voort, een watermolen maalde het duister,
En drie bomen tegen een lage lucht.
En een oud wit paard galoppeerde weg in een weiland.
Toen kwamen we bij een herberg met wijnranken boven de deurpost,
Zes handen – de deur stond open – dobbelden om zilverlingen,
Voeten stampten tegen lege wijnzakken;
Maar niemand kon inlichtingen verschaffen, en dus gingen we verder
En kwamen aan, tegen de avond, geen moment te vroeg
En vonden de plaats; het was (kun je zeggen) bevredigend.

Dit alles is lang geleden, ik weet het nog goed
En ik zou het opnieuw doen, maar schrijf op
Eens dit opgeschreven,
Dit: Moesten wij heel die lange weg gaan voor
Geboorte of Dood ? Er was een Geboorte, dat zeker,
Het bewijs lag er, geen twijfel aan. Ik ken geboorte en dood
Maar had ze altijd verschillend gedacht; deze Geboorte
was hard en onverbiddelijk voor ons, zoals de Dood, onze dood.
Wij keerden terug naar onze plaats, deze Koninkrijken,
Maar nooit meer op ons gemak hier, in de oude bedeling,
Vervreemd van een volk, dat zich vastklampt aan hun goden.
Ik zal blij zijn met een andere dood.
 

muziek

deel II: overe the Hollow Men

deel III: over Ash-Wednesday

deel IV: over Four Quartets

© Dick Wursten, februari 2006